İzmir Yalıçapkını

İzmir Yalıçapkını, Doğu Akdeniz'den Güney ve Güneydoğu Asya'ya uzanan geniş bir kuşakta yaşayan, büyük ölçüde yerleşik bir yalıçapkınıdır. Türkiye dağılımının kuzeybatı ucunda yer alır; buradan Levant, Irak ve İran üzerinden Hint alt kıtasına, doğuda Güneydoğu Asya'nın bazı kesimlerine kadar yayılır. Türkiye'de özellikle Ege ve Akdeniz kıyıları ile Güneydoğu Anadolu'nun uygun alanlarında görülür. Antalya-Boğazkent çevresinde yerli olduğu ve ürediği belgelenmiştir; ayrıca güney ve güneydoğudaki birçok ilden kayıtları vardır. Türün bilimsel adı İzmir'in eski adı Smyrna'dan gelir: 18. yüzyılda İzmir'den elde edilen örnek bilimsel tanımlamaya temel olmuş ve kent türün tip yeri haline gelmiştir. Günümüzde ise adını aldığı İzmir çevresinde düzenli görülmemesi dikkat çekicidir.

İzmir Yalıçapkını iri başlı, güçlü gövdeli ve olağanüstü iri, kalın, parlak kırmızı gagalı gösterişli bir yalıçapkınıdır. Baş, ense, omuzlar, böğürler ve karın koyu kestane-kahverengi; sırt, kanatların önemli bölümü ve kuyruk parlak turkuaz-mavi tonlarındadır. Boğazdan göğsün üst bölümüne uzanan geniş, temiz beyaz alan koyu kestane baş ve karınla güçlü kontrast oluşturur. Uçuşta el teleklerinin tabanındaki açık alan belirgin bir kanat penceresi oluşturur. Gaga kırmızı, bacaklar da kırmızımsı tonlardadır. Erkek ve dişi birbirine çok benzer; dişinin kestane bölümleri ortalama biraz daha soluk olabilir. Gençler erişkinlere benzer ancak renkleri daha mattır, beyaz göğüste koyu desenler bulunabilir ve gaga erişkinlerin canlı kırmızısına henüz ulaşmamış olabilir. Türkiye'deki diğer yalıçapkınlarından büyük kırmızı gagası, kestane gövdesi, turkuaz sırtı ve geniş beyaz boğazıyla kolayca ayrılır. Sıklıkla elektrik teli, kuru dal, çit veya direk gibi açık bir tünek üzerinde dik oturur. Uçuşu güçlü ve doğrudandır. Oldukça seslidir; özellikle üreme döneminde yüksek, sert ve tekrarlanan çağrıları uzak mesafeden duyulabilir ve açık tüneklerden sık sık ses verir.

İzmir Yalıçapkını su kenarlarını kullanmakla birlikte yaşamını yalnızca akarsu ve göllere bağlamayan, habitat seçimi oldukça geniş bir türdür. Irmak ve dere boyları, göletler, bataklıklar, sazlıklar, sulama kanalları, balık havuzları ve kıyısal sulak alanların yanında tarım arazileri, bahçeler, açık ağaçlıklar ve yerleşim çevresindeki uygun alanlarda yaşayabilir. Özellikle açık zemini görebileceği ağaç, tel, direk veya benzeri tüneklerin bulunduğu kırsal peyzajları sever. Bu tüneklerden hem sudaki hem karadaki avları gözler. Yuvasını çoğunlukla kumlu veya tınlı dik kıyılara, yol yarmalarına ve toprak setlere kazdığı tünelin sonunda oluşturur. Tünel içeride genişleyen bir yuva odasıyla sonlanır. Yuva içi özel olarak döşenmez. Su seviyesinin yükselmesi yuvaların su altında kalmasına, kıyı düzenlemeleri ise uygun dik toprak yüzeylerinin kaybolmasına neden olabilir. Sulak alanların kurutulması, kıyıların betonlaştırılması, yoğun tarımsal dönüşüm ve su kirliliği yaşam alanlarının niteliğini azaltan başlıca baskılardır. Sulama kanalları ve balık havuzları da yeterli av ve uygun tünekler bulunduğunda kullanılabilir.

İzmir Yalıçapkını yalnız balıkla beslenen bir tür değildir; son derece geniş av çeşitliliğine sahip fırsatçı bir yırtıcıdır. Balıkların yanında kurbağalar, küçük kertenkeleler, yengeç ve diğer kabuklular, toprak solucanları, çekirgeler, cırcır böcekleri, kınkanatlılar, yusufçuklar ve başka iri eklembacaklıları tüketir. Küçük kemirgenler ve zaman zaman küçük kuşlar da avları arasındadır. Genellikle açık bir tünekten çevresini izler; avı fark ettiğinde hızla aşağı inerek yerde veya sığ suda yakalar. Balık için suya dalabilse de beslenmesinin önemli bölümü karasal avlardan oluşur. Yakalanan iri av çoğunlukla tüneğe taşınır, gagayla vurularak etkisiz hale getirildikten sonra bütün olarak yutulur. Tarım alanlarındaki böcek ve küçük omurgalı bolluğu bu nedenle tür için önemli bir besin kaynağıdır.