Sarıgagalı Ketenkuşu

Sarıgagalı Ketenkuşu, Avrupa ve Asya'nın serin, açık ve çoğunlukla ağaçsız bölgelerinde parçalı biçimde yayılan küçük bir ispinozdur. Batı Avrupa'da Britanya Adaları ile İskandinavya'nın bazı kesimlerinde, doğuya doğru Rusya, Kafkasya, Orta Asya, Sibirya'nın güneyi, Moğolistan ve Çin'in yüksek bölgelerine kadar uzanan geniş bir kuşakta bulunur. Güneydeki popülasyonlar çoğunlukla yüksek dağlarla sınırlıdır. Kuzey Avrupa'da üreyen kuşların önemli bölümü kışın kıyılara ve daha güneye hareket ederken Asya'nın dağlık bölgelerindeki topluluklar daha çok yükselti göçü yapar. Türkiye türün güneybatı Asya'daki dağlık yayılışının kenarında bulunur. Özellikle Doğu Anadolu ve kuzeydoğunun yüksek, açık dağlık alanlarında yerel olarak görülür; kışın daha alçak bozkırlara ve tarım arazilerine inebilir. Üreme dönemi dışında sosyal yapısı belirginleşir ve uygun tohum kaynaklarının bulunduğu açık alanlarda sürüler oluşturabilir.

Sarıgagalı Ketenkuşu ince gövdeli, küçük başlı, nispeten uzun kuyruklu ve kısa konik gagalı bir ispinozdur. Genel görünüşü sıcak kahverengi ve devetüyü tonlarında, yoğun biçimde çizgilidir. Üst taraflar koyu kahverengi çizgiler taşıyan sıcak kahverengi, alt taraflar daha açık krem veya devetüyü renginde ve özellikle göğüs ile böğürlerde belirgin çizgilidir. Erişkin erkekte üreme döneminde sağrı pembemsi veya gül kırmızısı bir ton kazanır; ancak Ketenkuşunun erkeğinde görülen parlak kırmızı alın ve göğüs alanları bulunmaz. Boğaz ve yüz sıcak sarımsı-devetüyü tonlarında olabilir. Türün Türkçe ve İngilizce adlarının kaynağı olan gaga özellikle kış döneminde sarı veya sarımsı boynuz rengindedir; üreme mevsiminde daha gri ve koyu görünebilir. Dişi erkeğe çok benzer fakat sağrıda pembelik bulunmaz veya çok zayıftır. Gençler daha mat ve yoğun çizgilidir. Kuyruk koyu renkli ve hafif çatallıdır; kanatlarda açık tüy kenarları ince bant görünümü oluşturabilir. Ketenkuşundan genel olarak daha sıcak kahverengi, daha yoğun çizgili ve daha sade başlı görünür. Uçuşu hızlı ve dalgalıdır; sürüler yere inerken topluca ani yön değiştirebilir. Çağrısı burundan gelen, yükselen ince bir sestir; ötüşü hızlı cıvıltılar, triller ve kısa ıslıkların hareketli bir karışımıdır.

Sarıgagalı Ketenkuşu açık, rüzgârlı ve ağaç örtüsünün seyrek veya tamamen bulunmadığı habitatların karakteristik kuşudur. Kuzey Avrupa'da fundalıklar, turbalıklar, kıyı çayırları ve kayalık açık arazilerde; Asya ve güneydeki dağlık bölgelerde ise yüksek dağ bozkırları, alp çayırları, taşlık yamaçlar ve seyrek bodur çalılıklarla kaplı alanlarda yaşar. Üreme için kısa bitki örtülü beslenme alanları ile yuvayı gizleyebilecek bodur çalıların bir arada bulunması önemlidir. Yuvasını çoğunlukla yere yakın, sık bir bodur çalı, fundalık veya kaya kenarındaki bitki örtüsü içine kurar. Çanak biçimindeki yuva kuru otlar, ince saplar, kökçükler ve yosunlardan hazırlanır; iç kısmı yün, kıl, tüy ve ince bitkisel liflerle döşenir. Üreme dışındaki dönemde habitat seçimi genişler. Tohum bakımından zengin nadas alanları, anızlar, yol kenarları ve yabani otlu tarlalar kullanılabilir. Kuzeybatı Avrupa'da tuzlu bataklıklar ve kıyı düzlükleri önemli kışlama habitatlarıdır; dağlık Asya'da ise karın daha az tuttuğu alçak vadiler ve güneşli açık yamaçlara iner.

Sarıgagalı Ketenkuşunun beslenmesinin büyük bölümünü küçük tohumlar oluşturur. Çeşitli yabani otların, çayır bitkilerinin ve bodur dağ bitkilerinin tohumlarını tüketir; üreme dışında nadas ve anızlardaki tohumlardan da yararlanır. Beslenirken çoğunlukla yere iner, kısa bitkiler arasında yürüyerek veya sıçrayarak tohum toplar; ince saplara tutunup tohum başlarını doğrudan gagasıyla da ayıklayabilir. Sonbahar ve kış aylarında sürü halinde beslenmesi karakteristiktir ve zengin tohum alanlarında başka küçük ispinozlarla bir araya gelebilir. İlkbahar ve yazın küçük böcekler, larvalar ve diğer omurgasızlar beslenmeye eklenir. Yavruların gelişme döneminde hayvansal besinin payı artar; bunun yanında yumuşatılmış tohumlar da taşınır. Mevsimsel hareketleri büyük ölçüde kar örtüsü ve ulaşılabilir tohum miktarı tarafından belirlenir.