Büyük Karabaş Martı

Büyük Karabaş Martı, Karadeniz'in kuzeyinden Orta Asya ve Moğolistan'a kadar uzanan iç kesimlerdeki büyük göl ve sulak alanlarda üreyen, göçmen bir martıdır. Başlıca üreme bölgeleri güney Rusya, Kazakistan ve Orta Asya'nın geniş göl sistemleri ile doğuda Moğolistan ve Çin'in kuzeybatısına kadar uzanır. Üreme sonrasında bireyler güneye ve güneybatıya dağılır; Hazar Denizi, Doğu Akdeniz, Basra Körfezi, Kızıldeniz, Arap Denizi ve Hint Yarımadası çevresindeki kıyılar önemli kışlama alanlarıdır. Orta Asya'da halkalanan ve izlenen kuşların göç sırasında büyük göller, nehir vadileri ve sulak alan zincirlerini kullandığı bilinmektedir. Türkiye türün batıdaki göç ve kışlama sahalarının içinde yer alır. Özellikle sonbahar ve kış döneminde kıyılar, deltalar, lagünler, büyük göller ve barajlarda görülür; ilkbaharda kuzey ve doğudaki üreme alanlarına dönüş sırasında yeniden geçiş yapar. Türkiye'de dağılımı yerel ve düzensizdir; tek bireyler veya küçük gruplar diğer büyük martılar arasında görülebilir.

Büyük Karabaş Martı iri, güçlü gövdeli, geniş kanatlı ve kalın gagalı, oldukça heybetli bir martıdır. Üreme giysisindeki erişkinin başı bütünüyle parlak siyahtır; göz çevresindeki küçük beyaz yarımay biçimli lekeler koyu baş üzerinde belirginleşir. Sırt ve kanat üstleri açık gri, boyun, göğüs, karın ve kuyruk beyazdır. Gaga iri, sarı-turuncu tonlarda ve ucuna yakın bölümde siyah ile kırmızı işaretler taşır. Bacaklar sarımsıdır. Kanat uçlarında siyah alanlar ve bunlarla kontrast oluşturan beyaz lekeler görülür. Üreme dönemi dışında siyah başlık kaybolur; baş büyük ölçüde beyazlaşırken göz çevresi ve ense tarafında koyu lekeler kalır. Genç ve erişkin olmayan bireylerde kanatlar ile sırt kahverengimsi, gri ve koyu desenlerin karışımını taşır; erişkin görünümüne ulaşırken tüy örtüsü birkaç aşamada değişir. Uçuşta geniş kanatlar, iri gövde ve güçlü gaga dikkat çeker. Karabaş Martıdan yalnızca daha iri görünmesiyle değil, çok daha güçlü gövdesi, ağır gagası ve erişkin üreme giysisindeki geniş siyah başlığıyla ayrılır. Yerde ağır ve kendinden emin görünür; uçuşu güçlü, düzenli ve doğrudandır.

Büyük Karabaş Martı üreme döneminde geniş, açık ve çoğunlukla sığ göller, tuzlu veya acı su havzaları, deltalar ve büyük iç sulak alan sistemleriyle ilişkilidir. Koloniler genellikle sudaki adalarda, kumluk veya çamurluk adacıklarda ve karadan ulaşılması zor, yırtıcılara karşı nispeten güvenli açık alanlarda kurulur. Doğal göller türün temel üreme ortamını oluşturmakla birlikte büyük rezervuarlar ve bazı yapay su alanlarında da üreme kaydedilmiştir. Yuva yerde açılan sığ bir çukurun çevresine kuru otlar, saz parçaları, tüyler ve çevrede bulunan diğer malzemelerin yerleştirilmesiyle oluşturulur. Çoğunlukla koloni halinde ürer ve yuva çevresini diğer kuşlara karşı savunur. Üreme dışındaki dönemde habitat seçimi belirgin biçimde genişler. Deniz kıyıları, haliçler, lagünler, nehir ağızları, balık bakımından zengin göller, barajlar, balık çiftlikleri ve liman çevreleri kullanılabilir. Dinlenmek için açık kıyıları, kum adalarını ve sığ sulardaki güvenli alanları tercih eder. Göç sırasında büyük göller ve nehir sistemleri önemli mola noktalarıdır. Su seviyesindeki büyük değişiklikler, üreme adalarının karayla birleşmesi ve kolonilerdeki insan rahatsızlığı üreme başarısını olumsuz etkileyebilir.

Büyük Karabaş Martının beslenmesinde balıklar önemli yer tutar; canlı veya ölü balıkları su yüzeyinden ve kıyılardan alabilir. Kabuklular, iri böcekler ve diğer omurgasızların yanı sıra küçük kuşlar, yumurtalar, kemirgenler ve sürüngenler gibi çeşitli hayvansal besinlerden de yararlanır. Leş ve balıkçılık artıklarını değerlendirebilir. Avını su üzerinde uçarak arayabilir, yüzeyden kapabilir veya kıyıda yürüyerek toplayabilir. Zaman zaman başka su kuşlarının yakaladığı besini almaya çalışması da görülür. Fırsatçı beslenme biçimi, göç ve kışlama dönemlerinde hem iç sularda hem de deniz kıyılarında farklı besin kaynaklarından yararlanmasını sağlar.