Çamurcun

Çamurcun, Avrupa'nın büyük bölümünden İskandinavya ve Rusya üzerinden Sibirya ile Doğu Asya'ya kadar uzanan geniş bir kuşakta yayılış gösteren bir yüzey ördeğidir. Üreme dağılımının ağırlık merkezi kuzey ve kuzeydoğu Avrupa ile Asya'nın kuzey kesimleridir. Kuzeydeki popülasyonların büyük bölümü göçmendir; sonbaharda Batı ve Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Güney Asya'daki daha ılıman sulak alanlara hareket eder. Türkiye başlıca göç ve kışlama alanlarından biridir. Sonbahardan ilkbahara kadar ülkenin hemen her bölgesindeki uygun sulak alanlarda görülebilir; özellikle deltalar, sığ göller, lagünler, baraj kıyıları ve geniş bataklıklarda önemli sürüler oluşturabilir. Türkiye'de az sayıda ve düzensiz üreme kayıtları bulunmakla birlikte ülkemizdeki varlığının büyük bölümünü kuzeyden gelen göçmen ve kışlayan kuşlar oluşturur. İlkbahar ve sonbahar göçlerinde sayısı artar. Üreme dönemi dışında oldukça sosyaldir; yüzlerce, uygun alanlarda binlerce bireyden oluşabilen yoğun sürüler halinde bulunabilir ve diğer yüzey ördekleriyle karışık topluluklar oluşturabilir.

Çamurcun kompakt gövdeli, kısa boyunlu, küçük başlı ve kısa gagalı bir ördektir. Üreme giysisindeki erkek son derece karakteristiktir. Baş koyu kestane rengindedir; göz çevresinden enseye doğru uzanan geniş, parlak yeşil alan ince açık renkli çizgilerle çevrelenir. Gövdenin yanları ince desenli gri, sırt daha koyu, göğüs açık renk üzerinde küçük koyu beneklidir. Kuyruk altının yanlarında sarımsı krem renkli belirgin alanlar bulunur. Yatay beyaz omuz çizgisi özellikle dinlenen erkekte dikkat çeker. Dişi kahverengi ve yoğun beneklidir; erkeğe göre çok daha sade görünür. Dişinin teşhisinde kompakt yapı, kısa gaga, nispeten desensiz baş ve kanattaki parlak yeşil-siyah ayna önemlidir. Çıkrıkçın dişisiyle karıştırılabilir; Çıkrıkçının yüz deseni ve açık kaş çizgisi genellikle daha belirgindir. Gençler dişiye benzer. Erkek yaz sonunda dişiyi andıran tutulma giysisine geçer. Uçuşta her iki eşeyde yeşil kanat aynası görülebilir. Kanatları hızlı çalışır; sık ve ani yön değiştiren toplu uçuşları bazen kıyı kuşu sürülerini hatırlatır. Erkek kısa, berrak ve ıslığı andıran sesiyle, dişi ise daha keskin ve ördeksi çağrısıyla tanınabilir.

Üreme döneminde Çamurcun küçük, sığ ve korunaklı tatlı su alanlarını tercih eder. Orman içindeki göletler, bataklıklar, turbalıklar, saz ve su bitkileriyle çevrili küçük göller, yavaş akan akarsu kenarları ve taşkın düzlükleri uygun habitatlardır. Büyük ve derin açık sulardan çok, sığ su ile yoğun kıyı bitki örtüsünün yan yana bulunduğu alanlardan yararlanır. Yuvasını çoğunlukla suya yakın karada, sık otların, sazların veya alçak çalıların altında iyi gizlenmiş bir noktaya kurar. Yerdeki sığ çukur kuru yapraklar ve bitkisel malzemelerle hazırlanır, yumurtlama ilerledikçe dişinin tüyleriyle döşenir. Kuluçka ve yavru bakımının temel sorumluluğu dişidedir; yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yuvadan ayrılarak annelerini takip eder. Göç ve kış döneminde kullandığı habitatların çeşitliliği belirgin biçimde artar. Tatlı ve acı su bataklıkları, deltalar, lagünler, göl kıyıları, çamur düzlükleri, nehir ağızları, tuzlalar ve su basmış tarım alanları kullanılabilir. Özellikle çok sığ su ve nemli çamur yüzeyleri beslenme açısından değerlidir. Gündüzleri korunaklı sularda toplu halde dinlenen sürüler akşam saatlerinde sığ beslenme alanlarına hareket edebilir.

Çamurcunun beslenmesi mevsime göre belirgin biçimde değişir. Sonbahar ve kış aylarında su bitkileri, sazlar ve çeşitli otsu bitkilerin küçük tohumları ağırlık kazanır; su basmış tarım alanlarında dökülmüş tahıllardan da yararlanabilir. İlkbahar ve yaz döneminde böcekler ve larvaları, küçük kabuklular, yumuşakçalar, solucanlar ve diğer sucul omurgasızların diyetteki payı artar. Yavruların ilk dönemlerinde böcek ve larvalar özellikle önemlidir. Çamurcun çoğunlukla çok sığ sularda ve nemli çamurluklarda beslenir. Gagasını su yüzeyinde veya çamur üzerinde gezdirerek küçük besin parçalarını süzer; zaman zaman başını suya daldırır veya gövdesinin önünü aşağı çevirerek daha derindeki besinlere ulaşır. Kışın gündüz saatlerini güvenli dinlenme alanlarında geçirip alacakaranlık ve gece boyunca beslenmesi yaygındır. Küçük tohumları ve çok küçük sucul canlıları etkin biçimde süzebilmesi, diğer ördeklerin daha az kullandığı sığ kıyı şeritlerinden yoğun biçimde yararlanmasını sağlar.