Çıkrıkçın

Çıkrıkçın, Avrupa’nın büyük bölümünden Anadolu, Kafkasya ve Orta Asya üzerinden Batı Sibirya’ya kadar uzanan geniş bir kuşakta üreyen göçmen bir ördektir. Batı Palearktik’teki ördekler arasında uzun mesafeli göçü en belirgin türlerden biridir; kışlama alanlarının büyük bölümü Sahra’nın güneyindeki Afrika’da bulunur. Doğudaki popülasyonlar ise Güney ve Güneydoğu Asya’ya kadar iner. Türkiye’de özellikle ilkbahar ve sonbahar göçlerinde yaygın bir geçit kuşudur; uygun sulak alanlarda az sayıda çift yazın kalabilir ve yerel olarak üreyebilir. İlkbahar geçişi çoğunlukla mart-nisan döneminde belirgindir, sonbahar hareketi ise yaz sonundan itibaren başlar ve eylül-ekim döneminde yoğunlaşır. İç Anadolu, Marmara, Ege, Akdeniz, Karadeniz ve Doğu Anadolu’daki uygun sulak alanlarda göç sırasında görülebilir. Kışın Türkiye’de görülmesi seyrektir. Göç döneminde tek bireyler, çiftler veya küçük sürüler halinde bulunabildiği gibi uygun beslenme alanlarında diğer yüzey ördekleriyle karışık topluluklar da oluşturabilir.

Küçük, zarif yapılı ve hızlı uçan bir yüzey ördeğidir. Üreme giysisindeki erkek son derece karakteristiktir. Baş ve boyun koyu kestane-kahverengidir; gözün üzerinden başlayıp enseye doğru kıvrılarak uzanan geniş, parlak beyaz kaş çizgisi en belirgin teşhis özelliğidir. Göğüs kahverengi ve ince desenli, yanlar açık gri olup ince koyu çizgiler taşır. Sırt koyu ve desenlidir; omuzlardan geriye doğru uzanan siyah-beyaz kürek tüyleri dikkat çeker. Dişi çok daha sade kahverengidir ve Çamurcun dişisine benzeyebilir. Ancak daha belirgin açık kaşı, koyu göz çizgisi, açık boğazı ve yüzündeki daha güçlü kontrast ayrımda yardımcıdır. Genç bireyler dişiye benzer. Üreme sonrasında erkeğin gösterişli renkleri kaybolur ve dişiye yakın bir görünüm kazanır. Uçuşta açık gri kanat örtüleri ve yeşilimsi kanat aynası görülebilir. Erkeğin üreme döneminde çıkardığı kuru, çıtırtılı ve kendine özgü sesi türün Türkçe adının kaynağı olarak da yorumlanır. Uçuşu hızlı ve çeviktir; sürüler ani yön değişiklikleri yapabilir.

Çıkrıkçın özellikle sığ, tatlı su karakterli ve zengin kıyı bitki örtüsüne sahip sulak alanları tercih eder. Bataklıklar, taşkın çayırları, sazlık kenarları, sığ göller, göletler, deltalar, yavaş akan nehirlerin çevresi ve mevsimsel olarak su basan otlaklar başlıca yaşam ortamlarıdır. Açık su ile yoğun saz, kamış ve çayırlık alanların mozaik oluşturduğu habitatlar üreme için özellikle uygundur. Derin ve bitki örtüsü zayıf sulardan genellikle kaçınır. Göç sırasında habitat seçimi genişler; baraj gölleri, lagünler, balık havuzları ve geçici sulak alanlarda da görülebilir. Yuva suya yakın yerde, yoğun ot veya sazların arasında zemindeki sığ bir çukura yapılır ve bitkisel materyal ile tüylerle döşenir. Dişi çoğunlukla 8–9 yumurta bırakır ve kuluçkayı tek başına yürütür. Yumurtadan çıkan yavrular kısa sürede yuvayı terk ederek dişiyi takip eder ve sığ, bitki bakımından zengin sularda beslenmeye başlar. Su seviyesindeki ani değişiklikler ve sulak alanların kurutulması üreme habitatlarını doğrudan etkiler.

Çıkrıkçın hem bitkisel hem hayvansal besinlerden yararlanır ve beslenme içeriği mevsime göre değişir. Su bitkilerinin tohumları, sürgünleri ve diğer yumuşak kısımları ile çeşitli ot ve saz tohumlarını tüketir. Bunun yanında sucul böcekler ve larvaları, küçük kabuklular, yumuşakçalar, solucanlar ve diğer küçük omurgasızlar önemli besin kaynaklarıdır. Özellikle üreme döneminde ve yavruların gelişimi sırasında hayvansal besinlerin önemi artar. Çoğunlukla sığ sularda yüzeyden beslenir; gagasını suya daldırarak veya başını ve boynunu su altında tutarak bitkiler ve küçük omurgasızları süzer. Çamurlu kıyılarda yürüyerek de besin toplayabilir. Derine dalarak beslenmesi olağan değildir. Göç öncesinde enerji depolaması gerektiğinden besin bakımından zengin, sığ ve üretken sulak alanlar tür için özellikle önemlidir.