Aksırtlı Kuyrukkakan

Aksırtlı Kuyrukkakan, Anadolu ve Doğu Akdeniz'den İran, Kafkasya'nın güneyi, Türkmenistan, Afganistan ve Pakistan'ın batısına uzanan kurak ve dağlık kuşağın karakteristik kuyrukkakanlarından biridir. İki coğrafi formu bulunur; batıdaki topluluklar Türkiye'nin güney ve orta kesimlerinden Levant ile batı ve güneybatı İran'a, doğudakiler ise Doğu Türkiye'den İran'ın iç ve doğu kesimleri üzerinden Orta Asya'ya kadar yayılır. Türün kuzey ve yüksek kesimlerdeki popülasyonları kışın güneye veya daha düşük yükseltilere çekilir; Doğu Akdeniz kıyıları, Levant, Mezopotamya ve Güneybatı Asya'da kışlayan kuşlar görülür. Türkiye türün yayılışının merkezindeki önemli ülkelerden biridir. İç, güney ve doğu Anadolu'nun uygun kayalık yamaçlarında yerel olarak ürer; güney ve güneybatıda az sayıda birey kışı da geçirebilir. Marmara'da büyük ölçüde yoktur, Karadeniz kıyıları ile İç Anadolu'nun kuzeyinde ise daha seyrektir.

Aksırtlı Kuyrukkakan güçlü yapılı, iri başlı, dik duruşlu ve belirgin siyah-beyaz desenli bir kuyrukkakandır. Üreme giysisindeki erişkin erkek son derece çarpıcıdır. Yüz, boğaz, kanatlar ve sırtın yan kesimleri siyahtır; tepe, ense ve sırtın orta bölümü parlak beyaz görünür. Göğüsten karına uzanan alt taraflar da büyük ölçüde beyazdır. Bu geniş beyaz sırt alanı Türkçe adının temelini oluşturur. Kuyruk sokumu beyazdır; beyaz kuyruğun ucundaki geniş siyah bant ve ortadaki siyah telekler uçuşta ters T biçimli karakteristik bir desen oluşturur. Dişi belirgin biçimde daha soluktur; üst tarafları boz veya kahverengimsi gri, alt tarafları kirli beyazdır, ancak kuyruktaki siyah-beyaz desen korunur. Sonbaharda erkeklerin siyah bölgelerinde taze tüylerin açık kenarları görülebilir. Gençler daha kahverengi ve daha az kontrastlıdır. Erkek özellikle Doğu Kara Kulaklı Kuyrukkakanla karıştırılabilir; Aksırtlı Kuyrukkakanda sırtın belirgin beyaz olması, siyah boğazın genişliği ve kuyruğun daha düzgün, geniş siyah uç bandı önemli ayrım özellikleridir. Kayaların üzerinde dik durur, sık sık kuyruğunu oynatır ve yere inip tekrar yüksekçe bir taşa çıkar. Ötüşü kısa ıslıklar, sert ve çatlak notalarla taklitleri birleştiren değişken bir dizidir.

Aksırtlı Kuyrukkakan açık, kuru ve kayalık arazilere güçlü biçimde bağlıdır. Üreme döneminde çıplak veya seyrek bitkili taşlık dağ yamaçları, büyük kaya bloklarının bulunduğu döküntü alanları, kayalık vadiler, erozyonlu tepeler, kuru bozkırlar ve düşük bitki örtülü dağ eteklerinde yaşar. Tamamen düz ve örtüsüz araziden çok, kayalarla kısa otların veya seyrek çalıların birlikte bulunduğu engebeli alanları tercih eder. Kapalı ormanlardan ve yoğun, uzun bitki örtüsünden kaçınır. Yuvasını çoğunlukla kayalar arasındaki derin bir yarığa, taş altındaki boşluğa veya korunaklı bir kovuğa yerleştirir; bazen kemirgen yuvalarından ve insan yapılarındaki uygun oyuklardan da yararlanabilir. Yuva bitki sapları, kuru otlar ve kökçüklerle hazırlanır, içi daha ince malzemelerle döşenir. Kışın daha alçak tepeler, taşlık ovalar ve seyrek çalılı yarı kurak alanlara iner. Üreme ve kış habitatlarının ortak özelliği, açık beslenme zeminiyle gözetleme amacıyla kullanılabilecek kaya ve taşların bir arada bulunmasıdır.

Aksırtlı Kuyrukkakan esas olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Karıncalar, kınkanatlılar, çekirgeler, çeşitli böcek larvaları ve örümcekler başlıca avları arasındadır. Çoğunlukla yüksekçe bir kaya veya taş üzerinde dik durarak çevresindeki açık zemini izler; avını gördüğünde hızla yere iner, kısa bir koşuyla yakalar ve yeniden gözetleme noktasına döner. Taşların çevresini ve kısa otların arasını yürüyerek araştırdığı gibi kısa uçuşlarla hareketli böcekleri de alabilir. Üreme döneminde yavrular büyük ölçüde böceklerle beslenir ve ebeveynler çevredeki açık yamaçlardan düzenli olarak av taşır. Kayalık ve seyrek bitkili zeminde uyguladığı bekle, in ve yakala biçimindeki avlanma yöntemi türün kuru dağ habitatlarına çok iyi uyum sağlamıştır.