Küçük Çıvgın

Küçük Çıvgın, Batı ve Orta Asya'nın kurak dağ kuşağına özgü, dağılışı geniş fakat yer yer parçalı küçük bir Phylloscopus türüdür. Üreme alanları İran'ın kuzeyindeki Elburz ve Horasan dağlarından Türkmenistan'ın Kopet Dağları üzerinden Tacikistan, Afganistan ve Pakistan'ın kuzeybatısına kadar uzanır. Kışın daha alçak ve sıcak bölgelere inerek Basra Körfezi çevresi, Pakistan ve kuzeybatı Hindistan'a kadar ulaşır. Türkiye, türün bilinen ana dağılımının en batı ucundadır. Türkiye'deki varlığı ancak yakın dönemde ortaya konmuş; 2004 yılında Van'ın Çatak Vadisi'nde üreme döneminde ötüş yapan üç bireyin kaydedilmesi ülke için ilk kayıt ve muhtemel üreme kanıtı olarak bildirilmiştir. Aynı bölgede 2005'te yeniden görülmesi, kaydın rastlantısal olmadığını desteklemiştir. Bu nedenle Türkiye'de son derece yerel, doğudaki kurak dağ habitatlarıyla sınırlı bir tür olarak değerlendirilmelidir.

Küçük Çıvgın adının hakkını veren, çok küçük, kompakt ve oldukça sade renkli bir çıvgındır. Üst taraf genel olarak soluk gri-kahverengi veya kumlu boz, alt taraf kirli beyaz ile açık krem arasındadır; tüylerinde belirgin sarı tonlar bulunmaz. Baş deseni zayıftır: göz üzerinden geçen açık kaş çizgisi kısa ve silik, göz çizgisi ince ve koyudur. Gaga küçük, ince ve sivri; bacaklar koyu kahverengimsi veya siyahımsı görünebilir. Kanatlar kısa ve yuvarlağa yakın, kuyruk nispeten kısadır. Belirgin kanat bandının bulunmaması ve genel olarak desensiz görünmesi teşhiste önemlidir. Çıvgına benzese de ondan belirgin biçimde daha küçük ve daha açık, kuru renkli görünür. Dağ Çıvgını ile karşılaştırıldığında da küçük yapısı, daha sade baş deseni ve farklı sesi önem kazanır. Benzer türlerden ayrımda ötüş ve çağrı kritik değer taşır. Ötüşü kısa, düzenli aralıklarla tekrarlanan ince ve berrak notalardan oluşur; ses yapısı yakın akrabalarından belirgin biçimde ayrılır. Çalılarda hızlı ve hareketlidir; beslenirken kuyruğunu ve kanatlarını hafifçe titretebilir. Erkek ve dişi dış görünüş bakımından birbirine çok benzer, genç bireyler ise daha sıcak kahverengimsi tonlar taşıyabilir.

Küçük Çıvgın, çoğu çıvgının aksine nemli ve gür ormanlardan çok kurak dağların seyrek ağaçlı ve çalılı habitatlarına uyum sağlamıştır. İran'da Elburz Dağları'ndan doğuya uzanan bölgelerde kuru yamaçlar, seyrek ardıç toplulukları, açık çalılıklar ve dağ bozkırlarıyla ilişkilidir. Afganistan ve Pakistan'da yüksek kesimlerdeki ardıç ormanları ile Chilgoza çamı olarak bilinen Pinus gerardiana topluluklarında ürediği bildirilmiştir. Kayalık açıklıklarla çalı ve seyrek ağaçların mozaik oluşturduğu alanlar karakteristiktir. İran'da Çıvgınla aynı dağ sistemlerinde bulunabilmesine rağmen iki türün yağış ve bitki örtüsüne bağlı farklı habitatları tercih ettiği gösterilmiştir; Küçük Çıvgın daha kuru kesimlere yönelir. Türkiye'deki ilk üreme dönemi kayıtlarının geldiği Çatak Vadisi de dik kayalık yamaçlar, kurak çalılıklar, seyrek ağaçlıklar ve vadi tabanındaki daha zengin bitki örtüsünün yan yana bulunduğu bir dağ ekosistemidir. Yuva, Phylloscopus türlerine özgü biçimde bitki örtüsünün içinde veya yere yakın korunaklı bir noktaya yerleştirilir. Kışın daha alçak rakımlara iner ve kurak vadiler, vahalar, seyrek çalılıklar, bahçeler ve ağaçlıklı kuru alanları kullanabilir. Türkiye'deki sınırlı dağılışı nedeniyle doğudaki doğal vadi ve dağ çalılıklarının korunması önemlidir.

Küçük Çıvgın esas olarak böcekçil bir türdür. Küçük sinekler, kınkanatlılar, yaprakbitleri, küçük güveler ve tırtıllar ile örümcekler ve diğer küçük eklembacaklılar temel besinlerini oluşturur. Avını çoğunlukla çalıların ve seyrek ağaçların yaprakları, ince dalları ve sürgünleri üzerinde hareket ederek toplar. Yaprakların alt yüzlerini kontrol eder, kısa sıçramalarla dallar arasında ilerler ve gerektiğinde uçan küçük bir böceği kısa hava hamlesiyle yakalar. Kurak habitatlarda av bolluğunun arttığı çalı ve ağaçlarda daha yoğun beslenir. Üreme döneminde yavrular için özellikle küçük, yumuşak gövdeli böcek ve larvalar taşınır; kışın da beslenmesinin ana bölümünü küçük omurgasızlar oluşturur.