Alaca kuyrukkakan

Alaca Kuyrukkakan, güneydoğu Avrupa'dan Karadeniz'in kuzeyi, Kafkasya ve Orta Asya üzerinden Moğolistan ile Çin'in kuzeybatısına kadar uzanan açık ve kurak bölgelerde üreyen uzun mesafeli göçmen bir kuyrukkakandır. Sonbaharda üreme bölgelerinden ayrılan kuşlar Türkiye ve Orta Doğu üzerinden güneye ilerleyerek ağırlıklı olarak kuzeydoğu Afrika ve Afrika Boynuzu'nda kışlar. Son yıllarda izleme çalışmaları, Avrupa'nın güneydoğusunda üreyen bireylerin Türkiye üzerinden Arap Yarımadası'na, oradan da Somali'deki kışlama bölgelerine ulaştığını göstermiştir. Türkiye bu nedenle türün önemli göç güzergâhlarından biridir. Ülkemizde özellikle ilkbahar ve sonbahar geçişlerinde görülür; ilkbahar hareketi bazı güney ve doğu bölgelerinde daha belirgin olabilir. Türkiye'de yerel üreme kayıtları da bulunmakla birlikte genel görünümü seyrek bir yaz ziyaretçisi ve transit göçmen şeklindedir. Göç döneminde açık arazilerde kısa süreli konaklayarak beslenir ve yoluna devam eder.

Alaca Kuyrukkakan ince yapılı, dik duruşlu, uzun bacaklı ve kuyrukkakanlara özgü belirgin siyah-beyaz kuyruk desenine sahip bir türdür. Üreme giysisindeki erişkin erkek oldukça kontrastlıdır. Yüz, boğaz, kanatlar ve sırtın büyük bölümü siyah; tepe ve ense açık gri, kirli beyaz veya beyazımsı görünür. Alt taraf genel olarak açık renklidir. Kuyruk sokumu beyazdır; beyaz kuyruk üzerinde merkezden ve uçtan geçen siyah alanlar uçuş sırasında ters T biçimini andıran karakteristik deseni oluşturur. Üreme dönemi dışında tüylerin açık kahverengi kenarları siyah bölgeleri örter ve erkek daha soluk, kahverengimsi bir görünüm kazanır. Dişi erkekten belirgin biçimde daha sade, gri-kahverengi veya toprak tonlarındadır; boğaz ve yüz bölgesinde koyu kırçıllanma bulunabilir. Özellikle Karakulaklı Kuyrukkakan ile karıştırılabilir; erkeklerde sırtın daha koyu olması, baş ve boğaz deseni ile genel kontrast birlikte değerlendirilmelidir. Dişi ve gençlerin ayrımı daha güçtür; bu bireylerde kuyruk deseni, genel renk tonu ve kanat-sırt kontrastının birlikte değerlendirilmesi gerekir. Çoğu zaman kaya, taş, çalı veya alçak bir dal üzerinde dik durur; kuyruğunu hareket ettirerek çevresini gözler. Uçuşta beyaz kuyruk sokumu ve siyah-beyaz kuyruk deseni belirgindir.

Alaca Kuyrukkakan açık, kuru, taşlık ve seyrek bitkili arazilerin karakteristik kuşlarından biridir. Kayalık yamaçlar, taşlık bozkırlar, yarı çöl karakterli düzlükler, uçurum çevreleri, kuru vadiler, seyrek çalılık stepler ve tarım alanlarıyla çevrili taşlı araziler başlıca habitatlarıdır. Tamamen çıplak ve bitkisiz alanlardan ziyade avlanmak için açık zemin ile gözetleme amacıyla kullanılabilecek kaya, çalı, direk veya benzeri yükseltilerin birlikte bulunduğu yerleri tercih eder. Dağlık bölgelerde taşlı yamaçların alt kesimleri ile bunlara komşu düz vadiler özellikle elverişlidir. Göç sırasında habitat seçimi genişler; kıyı düzlükleri, tarım arazileri, köy çevreleri, bahçeler, kuru dere yatakları ve seyrek ağaçlı açık alanlarda da görülebilir. Yuva çoğunlukla kaya yarığına, büyük bir taşın altındaki boşluğa, toprak oyuklarına veya benzeri korunaklı yerlere yapılır. Kuru ot sapları ve ince bitkisel malzemelerden oluşturulan yuva daha yumuşak materyalle döşenir. Üreme döneminde çiftler belirli bir alanı savunur; erkek açık ve yüksek tüneklerden çevreyi kontrol eder ve ötüşünü bu noktalardan gerçekleştirebilir. Yuvanın kaya ve taşların koruması altında bulunması sıcak, açık arazide hem gizlenme hem de güvenlik sağlar.

Alaca Kuyrukkakanın beslenmesinin büyük bölümünü böcekler ve diğer küçük omurgasızlar oluşturur. Kınkanatlılar, karıncalar, çekirgeler, arılar, küçük güveler, kelebek ve sinek larvaları ile örümcekler tüketilebilir. Genellikle bir kaya, çalı veya başka yükselti üzerinde bekleyerek çevresindeki zemini tarar; avını gördüğünde hızla yere iner, yakaladıktan sonra aynı veya yakındaki bir tüneğe döner. Uçan böcekleri kısa hava takipleriyle de yakalayabilir. Sonbahar ve kışlama döneminde böceklerin yanında az miktarda tohum, küçük meyve ve benzeri bitkisel besinlerden de yararlanabilir.