Yılanboyun

Yılanboyun, Afrika'nın Sahra altındaki geniş bölümünde, Nil havzasının bazı kesimlerinde ve Madagaskar'da yaşayan, ayrıca tarihsel olarak Mezopotamya ile Güneybatı Asya'nın sulak alanlarına kadar uzanan bir su kuşudur. Dağılımı büyük ölçüde tatlı su sistemlerine bağlı olduğundan kesintisiz değildir; uygun göl, bataklık, nehir ve taşkın alanları çevresinde parçalı popülasyonlar oluşturur. Afrika'daki popülasyonlar çoğunlukla yerleşik olmakla birlikte kuraklık, su seviyeleri ve balık bolluğundaki değişimler yerel hareketlere yol açabilir. Türkiye açısından çok özel bir tarihsel öneme sahiptir. Tür geçmişte Hatay'daki Amik Gölü'nde yaşıyor ve ürüyordu. Güneybatı Asya popülasyonu geleneksel olarak chantrei alttürü içinde değerlendirilmiştir. Amik Gölü'nün 20. yüzyılın ortalarında başlayarak kurutulmasıyla türün temel yaşam alanı ortadan kalkmış, Yılanboyun Türkiye'deki düzenli üreyen kuşlar arasından kaybolmuştur. Türkiye kuş faunasında bu nedenle ülkede nesli tükenmiş türlerin en çarpıcı örneklerinden biri kabul edilir.

Yılanboyun son derece uzun ve ince boynu, küçük başı, uzun sivri gagası, uzun kuyruğu ve güçlü yüzme ayaklarıyla kolay tanınan sıra dışı görünümlü bir su kuşudur. Adını, su içinde gövdesi neredeyse tamamen batmış halde yüzerken yalnız baş ve kıvrımlı boynunun görünmesinden alır; bu durumda uzaktan su üzerinde ilerleyen bir yılana benzeyebilir. Gaga karabataklardaki gibi belirgin kancalı değil, düz, sert ve hançer biçiminde sivridir. Erişkin erkekte gövde büyük ölçüde parlak koyu kahverengi-siyah, baş ve boyun kestane tonlarındadır. Boynun yanından geriye uzanan açık renkli çizgi dikkat çekicidir. Kanat örtüleri ve uzun kürek tüyleri üzerinde beyazımsı veya gümüşi çizgiler koyu tüylerle belirgin kontrast oluşturur. Dişi genel olarak daha açık ve kahverengimsi, baş ve boyun daha soluk tonludur; gençler de erişkin erkekten daha mat görünür. Suda çok alçak yüzer ve dalış öncesinde sessizce suya gömülebilir. Sudan çıktıktan sonra bir dal, kütük veya kıyıdaki uygun tünek üzerinde kanatlarını geniş biçimde açarak uzun süre kurutması karakteristiktir. Uçuşta uzun boyun ileri, ayaklar geriye uzatılır; geniş kanatlar ve uzun kuyruk belirgin bir siluet meydana getirir.

Yılanboyun çoğunlukla sığ veya orta derinlikte, balık bakımından zengin tatlı su habitatlarını kullanır. Göller, bataklıklar, yavaş akan nehirler, taşkın düzlükleri, lagünler, sazlıklarla çevrili açık su alanları ve baraj gölleri uygun yaşam ortamlarıdır. Avlanabilmesi için açık su yüzeyi kadar, dinlenebileceği ve tüylerini kurutabileceği su üzerindeki kuru ağaçlar, dallar, kütükler veya kıyıdaki güvenli tünekler de önemlidir. Yuvasını çoğunlukla suya yakın veya doğrudan su üzerindeki ağaç ve çalılara kurar. Dallardan yapılan platform biçimindeki yuva, yapraklı ince dallar ve bitkisel malzemelerle desteklenebilir. Tek çift halinde yuvalayabildiği gibi uygun alanlarda gevşek koloniler oluşturabilir; balıkçıllar, karabataklar ve diğer büyük su kuşlarıyla aynı koloniyi paylaşması da mümkündür. Türkiye'deki tarihsel Amik Gölü popülasyonu, geniş sazlıklar, bataklıklar ve açık su yüzeylerinden oluşan büyük sulak alan sistemine bağımlıydı. Gölün tarımsal amaçlarla kurutulması bu habitat bütünlüğünü yok ederek türün Türkiye'den kaybolmasına yol açtı.

Yılanboyunun beslenmesinin temelini balıklar oluşturur; bunun yanında uygun olduğunda kurbağalar ve çeşitli sucul canlıları da yakalayabilir. Avlanırken su altında ilerler ve uzun, esnek boynunu ani bir hareketle ileri fırlatarak sivri gagasıyla balığı yakalar veya saplar. Daha sonra avını yüzeye çıkarıp gagasında uygun konuma getirerek yutar. Özellikle sığ, berrak veya avın kolay izlenebildiği sularda etkili bir avcıdır. Tüylerinin yapısı nedeniyle dalış sırasında gövdesi suya iyice gömülür; bu durum su altında hareketini kolaylaştırırken avlanma sonrasında sık sık karaya ya da bir dala çıkıp kanatlarını açarak kurulanmasını gerektirir.