Külrengi yelkovan

Külrengi Yelkovan, dünya okyanuslarında olağanüstü uzun mesafeli göçler gerçekleştiren, geniş yayılışlı bir deniz kuşudur. Üreme alanlarının büyük bölümü Güney Yarımküre’dedir; özellikle Yeni Zelanda ve çevresindeki adalar, Avustralya’nın güneydoğusundaki bazı adalar, Şili kıyıları ve Falkland Adaları önemli kolonileri barındırır. Güney yazında üredikten sonra kuzeye yönelerek Pasifik ve Atlantik’in verimli, serin sularına ulaşır. Yeni Zelanda kökenli bireyler Kuzey Pasifik’te Japonya, Alaska ve Kaliforniya açıklarındaki farklı beslenme bölgelerine kadar gider ve ardından yeniden güneye döner. Kuzey Atlantik’e ulaşan bireyler Avrupa’nın batı kıyıları boyunca düzenli olarak görülür. Türkiye ise ana göç güzergâhlarının dışında kalır. Bu nedenle Türkiye denizlerinde çok seyrek görülen bir ziyaretçidir; karşılaşmalar düzensizdir ve çoğunlukla göç sırasında ana rotasından sapmış bireylerle ilişkilidir.

Orta büyüklükte, güçlü yapılı ve uzun kanatlı bir yelkovandır. Yaklaşık 40–51 cm boya, 94–109 cm kanat açıklığına ulaşabilir. Genel görünümü uzaktan neredeyse bütünüyle koyu kahverengi-siyahtır; ancak iyi ışıkta tüylerde kahverengimsi ve külrengi tonlar seçilebilir. Alt tarafı da koyu olması onu Akdeniz’de görülen açık karınlı yelkovanlardan kolayca ayırır. Kanat altlarında, özellikle orta bölümde değişken derecede belirgin gümüşü veya soluk gri bir parlama görülebilir. Gaga koyu, nispeten uzun ve uç kısmı kancalıdır; burun delikleri tüp biçimindedir. Uçuşu güçlü ve dinamiktir. Sert rüzgârlarda deniz yüzeyine yaklaşarak hızla süzülür, ardından yükselip yeniden dalgaların arasına iner; uzun süzülüşleri birkaç güçlü kanat vuruşuyla birleştirir. Erkek ve dişi görünüş bakımından benzerdir. Gençler de erişkinlere çok benzer. Benzer koyu renkli deniz kuşlarından iri ve güçlü gövdesi, uzun kanatları, hızlı süzülüşleri ve uygun açıdan görülen açık renkli kanat altı alanlarıyla ayrılabilir.

Yaşamının neredeyse tamamını denizde geçiren gerçek bir pelajik türdür. Açık okyanuslar, kıta sahanlığı kenarları, soğuk ve besince zengin akıntı sistemleri ile denizel üretkenliğin yüksek olduğu bölgeler başlıca yaşam alanlarıdır. Özellikle soğuk su yükselimlerinin ve farklı su kütlelerinin karşılaştığı bölgelerde balık, kalamar ve kril yoğunluğundan yararlanır. Besinin bol olduğu alanlarda binlerce, hatta on binlerce bireyden oluşan çok büyük topluluklar meydana gelebilir. Üreme döneminde karaya çıkar ve çoğunlukla açık deniz adalarında, kıyıya yakın adacıklarda ve bazı korunmuş anakara burunlarında koloniler oluşturur. Yuvasını toprak içine açılmış uzun oyuklarda veya doğal boşluklarda kurar; kolonilere çoğunlukla hava karardıktan sonra giriş yapar. Üreme kolonileri istilacı memeli yırtıcılara, habitat değişikliklerine ve insan kaynaklı rahatsızlığa karşı hassastır. Denizde ise balıkçılık faaliyetleriyle karşılaşması, özellikle ağ ve oltalara istemeden yakalanma açısından önemli risk oluşturabilir.

Külrengi Yelkovanın beslenmesi başlıca küçük balıklar, kalamarlar, kril ve diğer kabuklulardan oluşur. Son derece başarılı bir dalıcıdır ve avını yalnızca yüzeyden toplamakla kalmaz; uçarken suya dalabilir veya yüzeyden tamamen su altına geçerek avını takip edebilir. Su altında yarı açık kanatlarını ve perdeli ayaklarını kullanarak adeta uçar biçimde ilerler. Dalışların önemli bölümü daha sığ derinliklerde gerçekleşmekle birlikte 60 metreden daha derine ulaşabildiği kaydedilmiştir. Balık sürülerini yüzeye süren büyük yırtıcı balıklar ve deniz memelilerinin çevresinde beslenebilir; balıkçı teknelerini takip ederek atılan balık parçalarından da yararlanır. Üreme döneminde ebeveynler yavrularına besin sağlamak için kolonilerinden çok uzak deniz alanlarına gidebilir. Yeni Zelanda’daki bazı bireylerin yavru büyütürken Antarktika’ya yakın verimli sulara yaklaşık 2.000 kilometrelik tek yönlü beslenme yolculukları yaptığı bilinmektedir. Güçlü uçuşu, derin dalış yeteneği ve okyanus ölçeğindeki hareketliliği sayesinde çok geniş deniz alanlarındaki mevsimsel besin kaynaklarını kullanabilir.