Bıyıklı Doğan

Bıyıklı Doğan, Akdeniz havzasından Afrika'nın büyük bölümüne ve Orta Doğu'ya uzanan geniş fakat parçalı bir yayılışa sahip büyük bir doğandır. Avrupa'daki dağılımı sınırlıdır; özellikle İtalya'nın bazı kesimleri ve Balkanlar çevresinde küçük popülasyonlar bulunur. Kuzey Afrika'dan Sahra'nın çevresine, Doğu ve Güney Afrika'ya kadar çok daha geniş alanlarda yaşar. Doğu Akdeniz üzerinden Anadolu, Kafkasya'nın güneyi ve İran'a kadar uzanan bölgelerde de görülür. Türkiye'de nadir ve yerel bir türdür; uygun sarp kayalıklar ile açık avlanma alanlarının birlikte bulunduğu bölgelerde ürer. Dağılımı kesintili olduğundan ülkenin her yerinde beklenen bir doğan değildir. Özellikle İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Akdeniz kuşağındaki uygun kayalık ve yarı kurak alanlarda görülebilir. Erişkin çiftler çoğunlukla yerleşiktir ve üreme bölgelerine güçlü bağlılık gösterebilir. Genç kuşlar bağımsızlaştıktan sonra daha geniş alanlarda dolaşarak yeni bölgeler araştırabilir.

Bıyıklı Doğan güçlü gövdeli, uzun kanatlı ve nispeten uzun kuyruklu bir doğandır. Erişkinlerde sırt ve kanat üstleri grimsi kahverengi ile arduvaz tonları arasında değişirken alt taraflar açık krem, kirli beyaz veya hafif kızılımsı görünür. Göğüs ve karında değişen yoğunlukta koyu benekler ve ince çizgiler bulunabilir. Baş deseni türün tanınmasında önemlidir. Tepe ve ense çoğunlukla sıcak kızıl, pas rengi veya açık kum rengindedir; açık yanak üzerinde uzanan koyu bıyık çizgisi Gökdoğan'dakinden genellikle daha ince ve daha az baskındır. Alın açık renkli olabilir. Göz çevresi, gaga tabanı ve ayaklarda sarı tonlar erişkinlerde belirginleşir. Dişi ve erkek tüy deseni bakımından benzerdir, ancak dişi daha güçlü yapılıdır. Genç bireyler erişkinlerden daha koyu kahverengi görünür; alt taraflarında yoğun uzunlamasına çizgilenme bulunur ve başın kızılımsı tonları daha silik olabilir. Uçuşta Gökdoğan'a göre daha uzun kuyruklu ve kanatları daha geniş, uçları biraz daha küt görünür. Kanat altındaki örtü tüylerinin koyuluğu ile daha açık uçuş telekleri arasında belirgin bir kontrast oluşabilir. Ulu Doğan ve Gökdoğan ile karıştırılabileceğinden baş deseni, bıyık genişliği, kanat-kuyruk oranları ve alt taraf deseninin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Bıyıklı Doğan açık ve yarı açık arazilerle sarp kayalıkların bir arada bulunduğu sıcak ve çoğunlukla kurak bölgeleri tercih eder. Kayalık dağ etekleri, kanyonlar, uçurumlar, yarı çöller, bozkırlar, kuru otlaklar, seyrek çalılıklar ve tarımsal açıklıklar kullanılabilir. Yoğun ve kesintisiz ormanlardan çok görüş alanının geniş olduğu açık habitatlara bağlıdır. Yuvalama için erişilmesi güç kaya duvarları ve korunaklı çıkıntılar özellikle önemlidir. Kendi başına büyük bir yuva inşa etmek yerine çoğunlukla kaya çıkıntısındaki doğal bir oyuk veya sığ çukurluğu kullanır; bazı bölgelerde başka yırtıcıların ya da kargagillerin terk edilmiş yuvalarından da yararlanabilir. Üreme alanının çevresinde güvercinler, küçük ve orta boy kuşlar ile diğer uygun avların bol olduğu açık sahaların bulunması gerekir. Çiftler uygun yuvalama alanlarını uzun süre kullanabilir. Bununla birlikte yuva çevresindeki yoğun insan faaliyeti, kaya tırmanışı, yapılaşma ve doğrudan rahatsızlık üreme başarısını olumsuz etkileyebilir.

Bıyıklı Doğanın beslenmesinde kuşlar önemli yer tutar. Güvercinler, kumrular, toygarlar ve açık arazide yaşayan çeşitli küçük ve orta boy kuşları avlayabilir; bulunduğu bölgeye göre av bileşimi değişir. Küçük memeliler, yarasalar, kertenkeleler, yılanlar ve iri böcekler de beslenmesine katılabilir. Avını yüksek bir tünekten izleyebildiği gibi açık arazi üzerinde uçarak da arar. Kuşları hızlı yatay takiplerle veya yukarıdan yaptığı ani dalışlarla yakalayabilir. Yamaç ve kaya duvarları boyunca alçaktan uçarak avına sürpriz biçimde yaklaşması da karakteristiktir. Bazı çiftlerin birlikte avlandığı, kuşlardan birinin avı hareketlendirirken diğerinin yakalamaya çalıştığı görülebilir. Güçlü ve çevik uçuşu farklı avlanma yöntemlerini kullanabilmesini sağlar.