Ak Çaylak

Ak Çaylak, Afrika'nın büyük bölümünden İber Yarımadası'na, Orta Doğu üzerinden Hint alt kıtası ve Güneydoğu Asya'ya kadar uzanan geniş bir kuşakta yaşayan açık alan yırtıcısıdır. Popülasyonların çoğu yerleşik veya düzensiz hareketlidir; özellikle gençler ve besin arayan bireyler yüzlerce kilometreye ulaşabilen yayılmalar yapabilir. Avrupa'da geçmişte esas olarak İspanya ve Portekiz'le sınırlıyken son on yıllarda kuzeye ve doğuya doğru belirgin bir genişleme göstermiş, Fransa'da yerleşmiş ve daha kuzeyde yeni üreme girişimleri kaydedilmiştir. Türkiye uzun süre türün düzenli dağılımının dışında, nadir konuk olarak değerlendirilmiştir; ancak son yıllardaki kayıtlar güney ve güneydoğuda varlığının güçlendiğini düşündürmektedir. Güncel ulusal değerlendirmelerde Türkiye'de çok küçük, marjinal bir üreme popülasyonundan söz edilmektedir. Orta Doğu ve Avrupa'daki alan genişlemesi nedeniyle Türkiye'deki durumu yakından izlenmeye değerdir.

Ak Çaylak küçük, zarif yapılı, uzun ve sivrice kanatlı, kısa kuyruklu bir yırtıcıdır. Erişkinin başı, boynu ve alt tarafı büyük ölçüde beyaz; sırtı açık gri, omuz ve kanat örtülerinin bir bölümü belirgin siyahtır. Uçuşta beyaz gövde, açık gri kanatlar ve siyah omuz bölgesi güçlü bir kontrast oluşturur. Gözleri erişkinlerde çarpıcı kırmızı, göz çevresi koyu; gaga kısa, güçlü ve kancalıdır. Bacaklar sarıdır. Kuyruk beyazımsı ve hafif çatallı ya da düz görünebilir. Genç bireyler erişkinlerden daha kahverengidir; üst tarafta pas rengi ve açık kenarlı tüyler bulunur, göz rengi de daha koyudur. Erkek ve dişi genel görünüş bakımından benzerdir. Sahada en karakteristik davranışı havada asılı kalmasıdır. Av ararken kanatlarını hızlı biçimde çırparak bir noktada sabit durabilir, ardından kanatlarını kaldırıp hızla yere dalar. Bu davranış Kerkenez'i hatırlatsa da Ak Çaylağın beyaz-gri renkleri, siyah omuzları ve farklı silueti ayrımı kolaylaştırır. Sık sık tel, direk, kuru ağaç veya açık bir dal üzerinde dik oturarak çevresini gözetler. Uçuşu hafif ve çeviktir; uzun kanatlarıyla süzülebilir.

Ak Çaylak açık arazi ile seyrek ağaçların bir arada bulunduğu savan benzeri habitatlara güçlü biçimde bağlıdır. Doğal savanlar, kuru otlaklar, meralar, açık çalılıklar, tarım arazileri, tahıl tarlaları, nadaslar ve seyrek ağaçlı kırsal peyzajlar kullanılabilir. Yoğun kapalı ormanlardan kaçınır; avını görebileceği kısa bitkili geniş alanlarla yuvalanma ve dinlenme için kullanabileceği ağaçların yan yana bulunması temel gereksinimidir. Avrupa'daki yayılışında seyrek meşe ağaçlarıyla tarım ve otlakların birleştiği geleneksel açık park benzeri araziler önemli rol oynamıştır. Yeni kolonileşen bölgelerde de çayırlar, biçilen otlaklar ve tarım alanlarının kenarındaki seyrek ağaç sıraları kullanılmaktadır. Yuva genellikle bir ağacın taç bölümünde, sağlam dallar üzerine kurulur. Uygun besin koşullarında üreme zamanlaması esnek olabilir ve bazı bölgelerde yılda birden fazla üreme girişimi görülebilir. Türün yerleşimi küçük kemirgen bolluğuyla yakından ilişkilidir; tarla faresi patlamaları yeni alanlara gelen bireyleri çekebilir. Bu nedenle belirli bir bölgede bazı yıllar görülüp sonraki yıllarda azalması, göçten çok av bolluğuna cevap veren göçebe ve fırsatçı yayılma davranışının sonucu olabilir.

Ak Çaylağın temel besinini küçük memeliler, özellikle fareler ve tarla fareleri oluşturur. Farklı bölgelerde yapılan çalışmalar kemirgenlerin diyetin çok büyük bölümünü oluşturabildiğini ve üreme başarısının kemirgen bolluğuyla yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Küçük kuşlar, kertenkeleler ve iri böcekler de yakalanabilir. Avlanırken bir tel veya ağaçtan çevreyi gözleyebilir ya da açık arazi üzerinde uçup havada asılı kalarak avın yerini belirler. Uygun an geldiğinde kanatlarını kapatıp hızla aşağı iner ve avı pençeleriyle yakalar. Özellikle kısa otlu çayırlar, tarla kenarları ve hasat edilmiş alanlar kemirgenleri görmesini kolaylaştırdığı için verimli avlanma sahalarıdır.