Çakır

Çakır, Avrupa'dan Anadolu, Kafkasya ve Rusya üzerinden Sibirya ile Doğu Asya'ya kadar uzanan geniş bir alanda yayılış gösteren güçlü bir orman yırtıcısıdır. Kuzey Amerika'da da yakın coğrafi popülasyonları bulunur. Ilıman bölgelerdeki erişkinlerin önemli bölümü yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken, kuzeyde yaşayan bireyler özellikle sert kışlarda daha güneye inebilir. Türkiye'de yıl boyunca görülen ve uygun ormanlık alanlarda üreyen yerli türlerdendir. Karadeniz'in geniş orman kuşağı, Marmara, Ege ve Akdeniz'in uygun dağlık ormanları ile Anadolu'nun parçalı orman alanlarında bulunabilir. Üreme döneminde oldukça gizli yaşadığından varlığı çoğu zaman doğrudan gözlemden çok hızlı geçiş uçuşları veya sesleriyle anlaşılır. Genç bireyler sonbahar ve kış aylarında erişkinlerden daha fazla dolaşabilir; açık arazilere ve yerleşim çevrelerine çıkmaları da bu dönemde daha olasıdır. Göç sırasında İstanbul Boğazı gibi yırtıcı geçiş noktalarında da gözlenebilir.

Güçlü gövdeli, geniş ve yuvarlak uçlu kanatlara, uzun kuyruğa ve kuvvetli bacaklara sahip bir atmacadır. Dişi erkekten belirgin biçimde daha iri ve güçlüdür. Erişkinlerin üst tarafı koyu gri veya mavimsi gri, alt tarafı beyazımsı zemin üzerinde sık ve ince gri enine çizgilidir. Baş koyudur ve gözün üzerinden enseye doğru uzanan geniş beyaz kaş çizgisi karakteristik yüz ifadesini oluşturur. Erişkinin gözü genellikle sarı-turuncudan kırmızımsı tonlara doğru değişir. Genç bireyler kahverengi üst taraflıdır; altlarında erişkinlerin yatay çizgileri yerine belirgin kahverengi boyuna damlalar bulunur. Kuyruk uzun ve koyu bantlıdır. Uçuşta birkaç güçlü kanat vuruşunun ardından süzülmesi tipiktir. Atmaca ile karıştırılabilir; Çakır daha güçlü gövdesi, geniş göğsü, kalın bacakları, daha belirgin kaşı ve ağır uçuşuyla ayrılır. Orman içinde şaşırtıcı derecede hızlı ve çeviktir; ağaç gövdeleri ve dallar arasından ani yön değişiklikleriyle geçebilir. Güçlü ayakları ve uzun, keskin pençeleri kendisine yakın büyüklükteki avları etkisiz hale getirebilecek yapıdadır.

Çakır esas olarak olgun ormanlarla ilişkili olmakla birlikte avlanabilmek için orman açıklıkları ve kenarlarının da bulunduğu mozaik alanlardan yararlanır. İğne yapraklı, yaprak döken ve karışık ormanlarda yaşayabilir; önemli olan yuva için büyük ağaçların ve çevrede yeterli av kaynağının bulunmasıdır. Sık ormanların yanı sıra açıklıklarla bölünmüş koruluklar, vadi ormanları, dağlık ağaçlık alanlar ve geniş tarım arazileriyle çevrili orman parçaları da kullanılabilir. Yuvasını genellikle büyük bir ağacın gövdeye yakın güçlü dalları üzerine kurar. Dal parçalarından yapılan iri yuva yıllar boyunca onarılıp yeniden kullanılabilir; bir çift aynı bölge içerisinde farklı yıllarda kullanabileceği birkaç alternatif yuvaya sahip olabilir. Üreme döneminde yuva çevresinde bölgeci davranır ve özellikle yavrular varken yaklaşan büyük kuşlara karşı saldırganlaşabilir. Orman içindeki kesintisiz ağaç örtüsü avına gizlice yaklaşmasına imkân verirken açıklıklar, orman yolları ve kenarlar saldırı için uygun alanlar sağlar. Üreme alanlarındaki büyük yuva ağaçlarının kesilmesi ve yoğun insan faaliyeti yerel çiftleri olumsuz etkileyebilir.

Çakır son derece güçlü ve fırsatçı bir avcıdır. Beslenmesinin önemli bölümünü orta büyüklükteki kuşlar oluşturur; güvercinler, alakargalar, kargagiller, ağaçkakanlar ve çeşitli orman kuşları sık yakalanan avlar arasındadır. Bunun yanında sincaplar, tavşan yavruları ve diğer küçük ya da orta büyüklükteki memelileri de avlayabilir. Diyetin bileşimi yaşadığı bölgedeki av topluluğuna ve mevsime göre değişir. Çoğu zaman ağaçların arasında gizli bir tünekten çevreyi izler ve uygun av belirdiğinde son derece hızlı bir saldırı gerçekleştirir. Orman içinde alçaktan uçarak örtüyü kullanabilir; ağaç sıraları, çitler ve arazi şekillerinin arkasında gizlenerek avına çok yaklaşabilir. Açık arazide kuşların peşinden uzun ve hızlı takipler yaptığı da görülür. Avını esas olarak güçlü ayak ve pençeleriyle yakalar; gagasını daha çok parçalamak için kullanır. Üreme döneminde erkek başlangıçta dişi ve yavrular için avın büyük bölümünü sağlayabilir; yavrular büyüdükçe dişi de daha aktif avlanmaya başlar. Avını güvenli bir noktaya taşıyabilir ve büyük avların yenmeyen bölümüne daha sonra dönmek üzere saklayabilir. Güvercinlerin yoğun bulunduğu kırsal ve yerleşim çevresindeki alanları da avlanmak amacıyla kullanabilir.