Çaprazgaga

Çaprazgaga, Kuzey Amerika, Avrupa, Kuzey Afrika'nın dağları ve Asya boyunca uzanan geniş Holarktik kuşakta yaşayan, kozalaklı ormanlara özelleşmiş bir ispinozdur. Avrupa'da Britanya ve İskandinavya'dan Akdeniz'in dağlık kesimlerine, doğuda Rusya ve Sibirya üzerinden Uzak Doğu'ya kadar yayılır. Sabit bir göç takviminden çok besine göre hareket eden göçebe bir türdür. Çam, ladin ve diğer kozalaklıların tohum verimi düştüğünde sürüler yüzlerce kilometre yer değiştirebilir ve olağan dağılım alanlarının dışında büyük akınlar görülebilir. Tohumun bol olduğu bölgelerde uzun süre kalabilir ve üreme zamanı da buna göre değişebilir. Türkiye'de yerleşik ve üreyen bir tür olmakla birlikte sayı ve görülme sıklığı kozalak ürününe bağlı olarak değişir. Karadeniz kuşağı, Marmara'nın uygun ormanları, Toroslar ve Anadolu'nun çam, göknar ve ladin bakımından zengin dağlık kesimlerinde görülür.

Çaprazgaga güçlü gövdeli, iri başlı, kısa ve hafif çatallı kuyruklu bir ispinozdur. Türün benzersiz özelliği, üst ve alt gaganın uçlarının birbirinin üzerinden çapraz geçmesidir. Bu yapı bir şekil bozukluğu değil, kozalak pullarını birbirinden ayırmaya yönelik son derece gelişmiş bir uyumdur. Gaganın hangi tarafının üste geçtiği bireyler arasında değişebilir. Erişkin erkekler çoğunlukla tuğla kırmızısı, turuncu-kırmızı veya yer yer sarımsı kırmızı tonlardadır; kanatlar ve kuyruk daha koyu kahverengidir. Dişiler zeytin yeşili, sarı-yeşil veya gri-yeşil görünür ve özellikle sağrıda daha parlak sarımsı tonlar gösterebilir. Genç kuşlar açık zemin üzerinde baştan göğse ve böğürlere uzanan yoğun koyu çizgileriyle erişkinlerden kolay ayrılır. Kanatlar genel olarak düz koyudur ve belirgin beyaz kanat bantlarının bulunmaması, benzer Akkanatlı Çaprazgagadan ayrımda önemlidir. Farklı popülasyonlarda gaga kalınlığı ve uçuş çağrıları değişebilir. Kozalaklarda beslenirken çeviktir; dallara farklı açılarda tutunabilir ve güçlü ayaklarını kozalakları kavramak için kullanabilir. Uçuşu hızlı ve dalgalıdır; sürüler uçarken kısa, sert ve metalik temas çağrılarını sıkça tekrarlar.

Çaprazgaga yaşamının büyük bölümünde kozalaklı ağaçlara bağlıdır. Olgun çam, ladin, göknar ve diğer kozalaklıların oluşturduğu ormanlar temel habitatıdır; yeterli kozalak bulunduğunda karışık ormanları ve geniş kozalaklı ağaçlandırmaları da kullanabilir. Belirli bir orman tipinden çok, erişilebilir ve bol tohum taşıyan kozalakların varlığı belirleyicidir. Bu nedenle bir bölgede bir yıl kalabalık sürüler görülürken sonraki yıl tür neredeyse tamamen kaybolabilir. Üreme zamanı da alışılmış ilkbahar takvimine sıkı biçimde bağlı değildir. Bol kozalak ürünü bulunduğunda kış aylarında bile eşleşme ve yuvalama başlayabilir. Yuva çoğunlukla kozalaklı bir ağacın sık dalları arasına, gövdeye yakın korunaklı bir noktaya kurulur. Yuva malzemesinde ince dallar ve bitkisel lifler, iç bölümde ise daha yumuşak malzemeler kullanılır. Üreme dışında sosyal yapı belirgindir ve sürüler verimli kozalak alanlarını arayarak ormanlar arasında dolaşır ve uygun alanlarda uzun süre kalabilir.

Çaprazgaganın beslenmesinin temelini kozalaklı ağaçların tohumları oluşturur. Çam, ladin ve göknar tohumları başlıca kaynaklardır ve çapraz gaga bu besine ulaşmak için özel bir araç gibi çalışır. Kuş gaga uçlarını kozalak pullarının arasına sokar, çenelerini hareket ettirerek pulları yana doğru açar ve ortaya çıkan tohumu diliyle çıkarır. Kozalakları dal üzerinde işleyebildiği gibi koparıp ayağıyla kavrayarak da açabilir. Kozalak ürünü zayıfladığında sürüler yeni besin kaynakları bulmak için geniş alanlara hareket eder. Zaman zaman huş ve kızılağaç gibi başka ağaçların tohumlarından da yararlanır; yazın böcekler ve diğer küçük omurgasızları tüketebilir. Yavrular çoğunlukla erişkinlerin kursağında yumuşatılmış kozalaklı tohumlarla beslenir. Tohum bakımından olağanüstü zengin dönemler, türün kış ortasında dahi üreyebilmesini sağlayabilir.