Çulhakuşu

Çulhakuşu, Avrupa'nın güney ve doğu kesimlerinden Karadeniz havzası, Anadolu ve Kafkasya üzerinden Hazar çevresi ile Orta Asya'ya kadar uzanan geniş fakat sulak alanlara bağlı, parçalı bir dağılıma sahiptir. Kuzey ve doğudaki popülasyonların önemli bölümü göçmenken, daha ılıman bölgelerde kısa mesafeli hareketler veya kısmi göç görülür. Kışlayan kuşlar Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Kuzey Afrika ve Güneybatı Asya'ya kadar dağılabilir. Türkiye'de uygun sulak alanlarda yerel olarak üreyen, göç dönemlerinde ise daha geniş bir alanda karşılaşılabilen bir türdür. Marmara, Ege ve İç Anadolu başta olmak üzere sazlık, göl ve nehir sistemlerindeki ağaçlı kıyılar önem taşır. Dağılımının belirleyici unsuru yalnız suyun varlığı değil, su kenarında yuva yapmaya elverişli söğüt, kavak ve benzeri ince, sarkık dallı ağaçların bulunmasıdır.

Çulhakuşu küçük, zarif yapılı, sivri gagalı ve oldukça hareketli bir sazlık kuşudur. Erişkin erkekte baş açık gri veya beyazımsı, göz çevresinden enseye doğru uzanan geniş siyah maske son derece belirgindir. Sırt sıcak kestane-kahverengi, kanatlar daha koyu ve tüy kenarları açık tonludur; alt taraf krem-beyazdan açık devetüyü tonlarına değişir. Dişide maske daha dar ve soluk, sırt renkleri daha yumuşaktır. Gençlerde belirgin siyah maske bulunmaz; baş ve üst taraf kahverengimsi, genel görünüş daha sadedir. Gaga ince, sivri ve böcek toplamaya uygundur. Saz saplarına ve ince dallara büyük çeviklikle tutunur; çoğu zaman baş aşağı veya yana eğilmiş durumda besin ararken görülebilir. Uçuşu hafif ve dalgalıdır. İnce, tiz ve hafif ıslığı andıran çağrısı, özellikle sazlık içinde görünmeyen bireylerin fark edilmesinde yararlıdır. En olağanüstü özelliği ise kuşun kendisinden çok yuvasıdır: bitkisel liflerden örülmüş, kapalı kese biçimindeki yuva ince bir dalın ucundan sarkar ve yan tarafında kısa, tüp biçimli bir giriş bulunur.

Çulhakuşu göl, gölet, nehir, kanal, delta, taşkın ovası ve bataklık çevresindeki sazlık-ağaçlık geçiş kuşağının karakteristik türlerinden biridir. Saf ve geniş sazlıklardan çok, saz ve kamış topluluklarının söğüt, kavak, ılgın veya benzeri kıyı ağaçlarıyla yan yana bulunduğu mozaik habitatlar üreme için özellikle uygundur. Yuva çoğunlukla su üzerinde veya suya çok yakın bir noktadaki ince ve sarkık dalın ucuna asılır. Erkek önce bitki lifleri ve örümcek ağını andıran malzemelerle yuvanın temel halkasını oluşturur, ardından keçe görünümündeki kapalı keseyi örmeye başlar. Söğüt ve kavakların tohumlarını çevreleyen pamuksu lifler önemli yapı malzemelerindendir. Erkek yapım halindeki yuvasıyla dişiyi çekmeye çalışır; eşleşmeden sonra yapı tamamlanır. Türün üreme sistemi alışılmadık derecede karmaşıktır. Erkek ve dişi bir üreme mevsiminde birden fazla eşle çiftleşebilir ve yavru bakımını her zaman birlikte üstlenmez. Araştırmalar bazı yuvalarda yalnız dişinin, bazılarında yalnız erkeğin bakım yaptığını, bazı yuvaların ise her iki ebeveyn tarafından terk edilebildiğini göstermiştir. Bu nedenle eş seçimi, yuva yapımı ve ebeveyn bakımı arasında belirgin bir üreme çatışması bulunur. Kıyı ağaçlarının kaldırılması, sazlıkların tamamen temizlenmesi ve sulak alanların kurutulması uygun habitatı doğrudan azaltır.

Çulhakuşu ağırlıklı olarak küçük omurgasızlarla beslenir. Böcekler, larvalar, küçük kınkanatlılar, yaprak bitleri, tırtıllar ve örümcekler diyetinin önemli bölümünü oluşturur. Besinini saz ve kamış sapları, yapraklar, söğüt dalları ve kıyı bitkileri üzerinde çevikçe dolaşarak toplar; ince gagasıyla bitki yüzeylerini ve küçük yarıkları araştırır. Sonbahar ve kışın hayvansal besinin azalmasıyla saz ve diğer sulak alan bitkilerinin küçük tohumları daha fazla tüketilebilir. Bu dönemde sazlık içinde küçük gruplar halinde beslenmesi ve diğer küçük ötücülerle aynı alanları kullanması yaygındır. Üreme döneminde yavruların beslenmesinde küçük, yumuşak gövdeli böcekler ve larvalar ön plana çıkar.