Dağ Cılıbıtı, Avrupa'nın kuzeyindeki ve Asya'nın arktik ile subarktik kuşağındaki dağlık tundralarda üreyen göçmen bir kıyı kuşudur. Başlıca üreme alanları İskoçya'nın yüksek dağları, İskandinavya, kuzey Rusya ve Sibirya boyunca uzanır. Daha doğuda uygun yüksek rakımlı tundra ve dağ platolarında da görülür. Üreme dönemi sona erdiğinde güneye göç eder; kışı Kuzey Afrika, Orta Doğu ve çevresindeki kurak açık arazilerde geçirir. Türkiye düzenli üreme alanlarının dışında olmakla birlikte önemli göç güzergâhlarından biri üzerindedir. İlkbahar ve sonbahar geçişlerinde ülkenin farklı bölgelerinde küçük gruplar halinde görülebilir. Göç sırasında dağlık alanlarla sınırlı kalmaz; bozkırlar, kısa otlu düzlükler ve açık tarım arazilerinde konaklayabilir. Sonbaharda güneye hareket eden bireyler Türkiye üzerinden Orta Doğu ve Kuzey Afrika'ya yönelirken ilkbaharda kuzeydeki üreme alanlarına döner. Bazı bireylerin insana karşı şaşırtıcı derecede ürkek olmaması, göç sırasında fark edilmelerini kolaylaştırabilir.
Tanımlanması ve Fiziksel Özellikleri
Dağ Cılıbıtı kompakt gövdeli, yuvarlak başlı, kısa gagalı ve zarif görünümlü bir cılıbıttır. Üreme giysisindeki erişkin son derece karakteristiktir. Başın üstü koyu kahverengi, gözün üzerinden enseye doğru uzanan geniş beyaz kaş çizgisi belirgindir. Boğaz beyaz, göğüs sıcak kızıl-kestane rengindedir ve göğsün alt sınırında ince beyaz bir bant bulunur. Karın koyu, alt tarafın geri kalanı daha açık tonlardadır. Sırt ve kanat üstleri kahverengi, gri ve açık tüy kenarlarının oluşturduğu ince desenlidir. Türde cinsiyet rolleri alışılmışın tersidir; dişi erkekten daha parlak ve belirgin renklidir. Erkek daha soluk görünür ve kuluçka ile yavru bakımının büyük bölümünü üstlenir. Üreme dışı dönemde her iki cinsiyetin renkleri solar; göğüsteki kızıllık azalır ve genel görünüm gri-kahverengi hale gelir. Genç bireyler açık kenarlı sırt tüyleri nedeniyle pullu görünür. Uçuşta açık renkli kanat altları ve düzenli, hızlı kanat vuruşları dikkat çeker. Yerde dik duruşlu olabilir; kısa koşular yapıp aniden durarak besin arar. Belirgin beyaz kaş çizgisi her yaşta tanımlamada yararlı bir özelliktir.
Habitat
Dağ Cılıbıtı üreme döneminde ağaç sınırının üzerindeki açık, rüzgârlı ve düşük bitki örtülü dağlık alanların uzmanıdır. Taşlık tundralar, yosun ve likenlerle kaplı platolar, kısa otlu yüksek dağ düzlükleri, çıplak taşlarla bitkilerin mozaik oluşturduğu sırtlar başlıca üreme habitatlarıdır. Yoğun çalı ve uzun otlardan kaçınır; çevresini rahatça görebileceği açık alanları tercih eder. Yuva doğrudan zeminde açılan sığ bir çukurdan oluşur ve çoğunlukla taşlar ile kısa bitkiler arasında iyi gizlenir. Dişi yumurtladıktan sonra kuluçka ve yavru bakımında erkek başlıca rolü üstlenir. Yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yürüyebilir ve erkekle birlikte çevrede besin aramaya başlar. Göç döneminde habitat seçimi belirgin biçimde değişir. Kısa otlu meralar, bozkırlar, sürülmüş veya hasat edilmiş tarlalar, taşlık düzlükler ve yüksekliği az bitki örtüsüne sahip geniş açık alanlarda konaklayabilir. Kışlama bölgelerinde de yarı kurak düzlükler, bozkırlar ve tarım arazileri kullanılır. Göç sırasında aynı uygun alanların yıllar boyunca tekrar kullanılabildiği ve küçük toplulukların geleneksel konaklama noktalarında görülebildiği bilinmektedir.
Beslenme
Dağ Cılıbıtı ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Böcekler, böcek larvaları, sinekler, çekirgeler, örümcekler, küçük solucanlar ve çeşitli kara omurgasızları diyetinin temelini oluşturur. Üreme alanlarında kısa yaz boyunca ortaya çıkan böcek bolluğu hem yetişkinler hem de hızla gelişen yavrular için önemlidir. Zaman zaman küçük tohumlar ve diğer bitkisel materyaller de tüketilebilir. Besinini çoğunlukla görerek bulur; açık zeminde birkaç adım yürür veya koşar, aniden durarak çevresini inceler ve fark ettiği ava kısa bir hamleyle ulaşır. Taşların ve kısa bitkilerin çevresini araştırması yaygındır. Göç ve kışlama dönemlerinde tarla ve bozkırlardaki böceklerden yararlanır. Beslenme içeriği mevsime ve bulunduğu bölgedeki omurgasızların bolluğuna göre değişir.