Dağ Horozu

Dağ Horozu, dünya dağılışı Kafkasya ile sınırlı olan ve bu dağ sisteminin yüksek kesimlerine özgü yerleşik bir türdür. Büyük ve Küçük Kafkaslar boyunca Rusya, Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan, kuzeydoğu Türkiye ve İran'ın kuzeybatısındaki küçük bir alanda yaşar. Uzun göç yapmaz; yıl içinde kar örtüsü ve besin durumuna bağlı olarak aynı dağ sistemi içinde daha yüksek veya alçak kesimlere geçebilir. Türkiye, türün küresel dağılımının güneybatı bölümünü oluşturur ve ülkedeki varlığı Doğu Karadeniz Dağları ile kuzeydoğu Anadolu'nun uygun yüksek dağ habitatlarında yoğunlaşır. Türkiye'de Trabzon, Rize ve Artvin başta olmak üzere Erzurum ve Ardahan'a uzanan kesimlerden bildirilmiştir. Arazi çalışmalarında Doğu Karadeniz'de Ziyaret Dağları'ndan Karçal Dağları'na uzanan kuşakta varlığı doğrulanmıştır. Rize-İkizdere'deki Sivrikaya, türün Türkiye'de en ayrıntılı incelendiği alanlardan biridir. Türkiye'deki tek doğal orman tavuğu temsilcisidir.

Dağ Horozunda erkek ve dişi birbirinden belirgin biçimde farklıdır. Erkek genel olarak parlak siyah görünür; kanat üzerindeki beyaz alanlar ve kanat altındaki açıklık uçuş sırasında belirginleşir. Göz üzerinde kırmızı, etli bir kaş çıkıntısı bulunur ve kur döneminde daha dikkat çekici hale gelir. En karakteristik özelliği uzun, aşağı doğru kıvrılan ve uçları birbirinden ayrılan kuyruk telekleridir. Kuyruk açıldığında lir biçimini andırır ancak Kara Orman Tavuğunun erkeğindeki kadar geniş değildir. Dişi, zeminde ve çalılık arasında güçlü kamuflaj sağlayan kahverengi, boz ve siyahımsı ince desenlerle kaplıdır; kuyruğu erkeğinkinden daha kısa ve daha düz görünür. Genç kuşlar ilk dönemlerinde dişiye benzer. Erkekler ilkbaharda geleneksel kur alanlarında gösteri yapar; kanatlarını hafifçe düşürüp kuyruğunu açarak kısa sıçramalar ve koşularla rakiplerine karşı alan savunur. Dişiler kur alanlarını ziyaret ederek eş seçer. Uçuşu güçlü fakat çoğunlukla kısa mesafelidir. Sessiz sayılabilecek bir türdür; erkeklerin kur sırasında çıkardığı ince ıslıklar ve kanat sesleri sabahları fark edilir.

Dağ Horozu orman üst sınırı ile subalpin ve alpin kuşağın oluşturduğu mozaik habitatlara güçlü biçimde bağlıdır. Açık çayırlar, ormangülü ve ardıç çalılıkları, seyrek huş ve üvez toplulukları, orman kenarları, kayalık yamaçlar ve yüksek dağ düzlükleri birlikte uygun yaşam ortamını oluşturur. Kafkasya çalışmalarında engebeli, insan etkisinin düşük olduğu açık ve çalılık yamaçları tercih ettiği görülmüştür. Rize-Sivrikaya'daki kur dönemi gözlemlerinde kuşların en sık çayırlıkları kullandığı; çayır-kar mozaiği, çalılıklar ve taşlık-kayalık alanların da önemli olduğu belirlenmiştir. İlkbaharda erkekler açık yamaçlardaki geleneksel kur alanlarına gelir. Dişi yuvasını zeminde, yoğun ot veya çalı örtüsünün gizlediği korunaklı bir noktaya kurar ve yavruların bakımını tek başına üstlenir. Yavrulu dişiler hava koşullarına göre çayır, vadi ve orman kenarı arasında yer değiştirebilir. Kışın kuşlar kar örtüsünün altında oyuklar açarak geceleyebilir ve sert hava koşullarından korunabilir. Yol yapımı, yayla yapılaşması, yoğun otlatma, ormancılık faaliyetleri, çalı örtüsünün kaldırılması, kaçak avcılık ve artan insan etkinliği habitatı parçalayabilir. Yüksek dağlara ulaşan yollar daha önce sakin kalan alanlardaki rahatsızlığı artırır.

Dağ Horozunun beslenmesi mevsime ve bitki örtüsünün gelişimine göre değişir. Erişkinler büyük ölçüde bitkisel beslenir; huşun tomurcuk ve sürgünleri, ormangülü ve diğer dağ çalılarının genç kısımları, çeşitli otsu bitkiler ile mevsiminde ayı üzümü ve kuşburnu gibi meyvelerden yararlanır. Kışın yeşil bitkilerin azalmasıyla ağaç ve çalı tomurcuklarının önemi artar; ilkbahar ve yazın taze sürgünler, yapraklar ve çiçekler daha fazla tüketilir. Yavruların ilk gelişme döneminde ise böcekler ve diğer küçük omurgasızlar protein bakımından önemli bir besin kaynağıdır. Palazlar büyüdükçe erişkinlere benzer biçimde bitkisel besinlere yönelir. Besinini çoğunlukla yerde yürüyerek toplar, ancak tomurcuk ve sürgünlere ulaşmak için çalıların ve küçük ağaçların dallarında da beslenebilir.