İspinoz

İspinoz, Avrupa'nın hemen tamamından Kuzey Afrika'nın bazı kesimleri ve Anadolu üzerinden Kafkasya ile Batı Asya'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Avrupa'nın en yaygın orman ötücülerinden biridir. Batı ve Güney Avrupa'daki popülasyonların çoğu yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken, kuzey ve kuzeydoğuda üreyen kuşların önemli bölümü sonbaharda daha ılıman bölgelere göç eder. Bu nedenle kış aylarında güneydeki popülasyonlar kuzeyden gelen bireylerle belirgin biçimde artabilir. Türkiye'de yıl boyunca görülen ve uygun ağaçlık alanlarda yaygın olarak üreyen bir türdür. Marmara, Karadeniz, Ege ve Akdeniz'in ağaçlık kesimlerinden İç ve Doğu Anadolu'daki uygun orman ve koruluklara kadar geniş dağılım gösterir. Sonbahar ve kış aylarında kuzeyden gelen göçmenlerin katılmasıyla daha açık tarım alanlarında da kalabalık gruplar görülebilir. Üreme döneminde çiftler ve bölge tutan erkekler ön plana çıkarken, kışın diğer ispinozgillerle karışık sürüler oluşturabilir. Besin miktarındaki yıllık değişimler kış hareketlerinin yönünü ve büyüklüğünü etkileyebilir.

İspinoz güçlü fakat zarif gövdeli, konik gagalı ve oldukça renkli bir ötücüdür. Erişkin erkekte alın siyahımsı, başın üstü ve ense belirgin mavi-gridir. Yüz, göğüs ve alt taraf sıcak pembemsi-kestane tonlarında, sırt kahverengi, kuyruk sokumu ise yeşilimsidir. Siyah kanatlar üzerindeki iki geniş beyaz bant ve beyaz omuz bölgesi en belirgin tanı işaretlerindendir. Kuyruğun dış teleklerindeki beyazlık da özellikle uçuş sırasında dikkat çeker. Dişi çok daha sade; zeytinimsi gri-kahverengi ve soluk tonludur, ancak kanattaki çift beyaz bant sayesinde kolaylıkla tanınabilir. Genç bireyler dişiye benzer. Üreme dönemi dışında erkeğin renkleri tüylerin açık kenarları nedeniyle biraz daha mat görünür; ilkbahara doğru bu kenarlar aşındıkça baş ve göğüs renkleri belirginleşir. Gaga üreme döneminde daha koyu ve mavimsi, kışın daha açık tonlu olabilir. Uçuşu hızlı ve belirgin biçimde dalgalıdır. Yerde çoğunlukla küçük sıçramalarla ilerler. Erkeğin ötüşü giderek hızlanan berrak notaların güçlü bir son bölümle tamamlandığı karakteristik bir dizidir. Kısa ve keskin temas çağrıları da özellikle ormanlık alanlarda türün varlığını ele verir. Kış sürülerinde Dağ İspinozuyla birlikte görülebilir; İspinozun çift beyaz kanat bandı ve farklı gövde renkleri ayrımda önemlidir.

İspinoz ağaçların bulunduğu çok çeşitli habitatlara uyum sağlayabilir. Yaprak döken, iğne yapraklı ve karışık ormanlar, orman kenarları, koruluklar, ağaçlıklı tarım alanları, meyve bahçeleri ve dere boyu ağaçlıkları temel yaşam alanlarıdır. Bunun yanında şehir parkları, büyük bahçeler, mezarlıklar ve ağaçların yeterli olduğu yerleşim alanlarında da başarılı biçimde yaşar. Kapalı ormanların yanı sıra parçalanmış ağaçlık alanlardan yararlanabilmesi yayılışını kolaylaştırmıştır. Üreme döneminde erkek bir bölge belirler ve çoğunlukla yüksek, görünür bir daldan düzenli olarak öter. Yuva genellikle ağacın dal çatalına veya gövdeye yakın sağlam bir dala yerleştirilir. Dişinin yaptığı yuva son derece düzenli, derin ve fincan biçimindedir; yosun, kuru ot, ince kök ve bitkisel liflerden oluşturulur. Dış yüzeyinin liken, ağaç kabuğu parçaları ve örümcek ağlarıyla kaplanması yuvanın bulunduğu dala uyum sağlayarak güçlü bir kamuflaj oluşturur. İç kısmı daha ince otlar, kıl ve tüylerle döşenir. Kışın orman içinden daha açık alanlara çıkar; tarla kenarları, anızlar, çitler ve yabani tohumların bol olduğu araziler önem kazanır. Çit ve ağaç sıralarının açık beslenme alanlarına yakın bulunması hem güvenli sığınak hem de besin erişimi sağlar.

İspinozun beslenmesi mevsime göre belirgin biçimde değişir. Sonbahar ve kış aylarında çeşitli yabani bitkilerin tohumları, tahıllar ve ağaç tohumları ağırlık kazanır. Besinini çoğunlukla yerde toplar; orman tabanındaki yaprakların arasında, tarla kenarlarında ve anızlarda küçük tohumları arar. İlkbahar ve yaz döneminde böcekler, tırtıllar, kınkanatlılar, sinekler, örümcekler ve diğer küçük omurgasızların önemi artar. Yavrular ağırlıklı olarak omurgasızlarla beslenir; bu nedenle üreme döneminde böcek bakımından zengin ağaçlık habitatlar önemlidir. Ağaçların dallarında ve yapraklarında av arayabildiği gibi yere inerek de beslenir. Kışın diğer ispinozgillerle birlikte tohum bakımından zengin alanlarda sürüler oluşturabilir ve bahçe yemliklerini ziyaret edebilir. Tohum ağırlıklı kış beslenmesinden böcek ağırlıklı üreme diyetine geçebilmesi, farklı mevsimlerde geniş bir habitat yelpazesinden yararlanmasını sağlar.