Kaşıkçı

Kaşıkçı, Avrupa'nın batı ve güney kesimlerinden Akdeniz havzasına, Türkiye, Kafkasya ve Orta Doğu üzerinden Orta ve Doğu Asya'ya kadar uzanan geniş fakat parçalı bir yayılışa sahiptir. Ayrıca Afrika'nın bazı bölgelerinde yerleşik veya mevsimsel toplulukları bulunur. Avrupa ve Asya'nın daha kuzeyinde üreyen popülasyonların büyük bölümü göçmendir. Avrupa kuşlarının önemli bir kısmı kışı Akdeniz çevresi ve Afrika'da geçirirken doğudaki popülasyonlar Güney ve Güneydoğu Asya'ya yönelir. Türkiye türün üreme, göç ve kışlama dönemlerinde kullandığı önemli bölgelerden biridir. Deltalar, lagünler ve geniş sığ sulak alanlarda özellikle göç sırasında topluluklar halinde görülebilir. Üreme döneminde koloniler oluşturur ve balıkçıllar, karabataklar veya diğer büyük su kuşlarıyla aynı bölgelerde yuvalayabilir. Üreme sonrasında bireyler daha büyük gruplar halinde beslenme ve dinlenme alanlarında toplanır. Uçuş sırasında boynunu balıkçılların aksine geriye çekmez; ileri doğru uzatarak uçar ve sürüler çoğu zaman çizgi veya düzenli oluşumlar meydana getirir.

Yaklaşık 80–90 cm uzunluğunda, kanat açıklığı 115–135 cm civarında ve ağırlığı çoğunlukla 1,2–2 kg arasında olan iri bir sulak alan kuşudur. Erişkinin tüyleri büyük ölçüde beyazdır. En ayırt edici özelliği uzun, yassı ve ucuna doğru belirgin biçimde genişleyerek kaşığı andıran siyah gagasıdır; erişkinlerde gaganın ucunda sarı bir alan bulunur. Üreme döneminde ensede uzun süs tüylerinden oluşan bir tepelik gelişir ve göğsün üst bölümünde sarımsı-krem renkli bir leke belirginleşebilir. Bacaklar uzundur ve koyu renklidir. Erkek ve dişi görünüş olarak benzerdir; erkekler ortalama olarak biraz daha iri olabilir. Genç bireylerin gagası daha açık renkli, bacakları soluk ve kanat uçlarındaki tüyleri siyahtır. Uçuşta geniş beyaz kanatları, ileri uzatılmış boynu ve geriye doğru uzanan bacaklarıyla kolay tanınır. Genellikle sessizdir; üreme kolonilerinde düşük homurtular ve çeşitli temas sesleri duyulabilir. Beslenirken gagasını su içerisinde sürekli sağa ve sola süpürmesi, uzaktan bile türün tanınmasını sağlayan en karakteristik davranışıdır.

Kaşıkçı geniş, açık ve özellikle sığ sulak alanlara bağımlıdır. Deltalar, lagünler, haliçler, tatlı ve acı su gölleri, bataklıklar, taşkın düzlükleri, tuzlalar ve sığ kıyı alanları başlıca yaşam ortamlarıdır. Beslenme alanlarında birkaç santimetreden orta derinliğe kadar değişen sığ sular ve yumuşak çamurlu tabanlar özellikle değerlidir. Üreme kolonileri bölgeye göre sazlıkların içinde, küçük adalarda, çalılıklarda veya ağaçlarda kurulabilir. Yuva dallar, saz parçaları ve diğer bitkisel materyallerden yapılmış geniş bir platform biçimindedir. Çoğunlukla 3–4 yumurta bırakılır ve kuluçkaya erkek ile dişi birlikte katılır. Kuluçka yaklaşık 21–25 gün sürer. Yavrular ilk dönemde yuvada kalır ve her iki ebeveyn tarafından beslenir; uçabilecek duruma gelmeleri yaklaşık 6–7 haftayı bulur. Koloni ile beslenme alanları arasında düzenli uçuşlar gerçekleştirilir. Su seviyesinin uygun derinlikte kalması önemlidir; aşırı derinleşme beslenmeyi güçleştirirken tamamen kuruma da av kaynaklarını ortadan kaldırır. Bu nedenle doğal su rejimini koruyan büyük sulak alan sistemleri tür için özel önem taşır.

Kaşıkçı küçük su canlılarını yakalamaya son derece özelleşmiş bir beslenme yöntemine sahiptir. Sığ suda yürürken hafifçe açık tuttuğu gagasını suya daldırır ve başını ritmik biçimde sağdan sola, ardından soldan sağa hareket ettirerek önündeki alanı tarar. Gaga ucundaki hassas yapı avla temas edildiğinde hızla kapanmasını sağlar; böylece bulanık suda görmeden de etkili biçimde avlanabilir. Küçük balıklar, kabuklular, sucul böcekler ve larvaları, solucanlar, yumuşakçalar ve diğer küçük su canlıları beslenmesinde yer alır. Diyetin bileşimi bölgeye ve mevsime göre önemli ölçüde değişebilir. Kıyısal alanlarda yapılan araştırmalar bazı kolonilerde küçük balıkların, diğerlerinde ise kabukluların yavru beslenmesinde ağırlık kazanabildiğini göstermektedir. Bu durum türün mevcut besin kaynaklarından yararlanabilen esnek bir avcı olduğunu gösterir. Kaşıkçılar çoğu zaman grup halinde beslenir ve yan yana ilerleyen kuşların oluşturduğu hareket, küçük su canlılarının yer değiştirmesine neden olarak avlanmayı kolaylaştırabilir. Gelgit, su seviyesi ve su sıcaklığı gibi etkenlerin avların erişilebilirliğini değiştirmesi nedeniyle gün içerisinde farklı beslenme alanları arasında hareket edebilir.