Kaşıkgaga

Kaşıkgaga, Kuzey Amerika ile Avrupa ve Asya’nın geniş bölümünde üreyen, kuzey popülasyonları belirgin biçimde göçmen olan bir yüzey ördeğidir. Avrasya’daki üreme alanları Batı ve Kuzey Avrupa’dan Rusya ve Sibirya üzerinden Orta Asya’ya kadar uzanır. Sonbaharda güneye hareket eden kuşlar Batı ve Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Kuzey Afrika, Anadolu, Orta Doğu, Hazar çevresi ve Güney Asya’daki sulak alanlarda kışlar. Türkiye önemli göç ve kışlama alanlarından biridir; sonbahardan ilkbahara kadar birçok göl, delta, lagün ve sığ sulak alanda görülür. Meriç Deltası gibi uygun alanlarda düzenli kışlayan topluluklar oluşturabilir. İlkbaharda kuzeye dönüş hareketi başlar ve sayıları giderek azalır. Göç ve kış döneminde sosyaldir; kendi türünden sürüler oluşturduğu gibi diğer yüzey ördekleriyle de karışık topluluklar halinde bulunabilir. Besinin yoğunlaştığı sığ sularda çok sayıda bireyin birlikte beslenmesi karakteristiktir.

Kaşıkgaganın en belirgin özelliği, ucuna doğru genişleyen çok büyük, yassı ve kaşık biçimli gagasıdır. Üreme giysisindeki erkek son derece renkli ve kolay tanınır. Başı koyu, parlak yeşil; göğsü beyaz, böğürleri ve karnı sıcak kestane-kızılıdır. Sırtı koyu renkli, kanat örtüleri açık mavimsi, kanat aynası yeşildir. Gagası siyah, bacakları turuncumsu-kırmızıdır. Dişi genel olarak kahverengi ve yoğun desenlidir; diğer dişi yüzey ördeklerine benzese de olağanüstü geniş gagası türü hemen ele verir. Dişinin gagası kahverengimsi-turuncu tonlarda ve üzerinde koyu lekeler bulunabilir. Erkek yaz sonundaki tutulma giysisinde dişiye daha fazla benzer ancak kanat deseni ve koyu gagasıyla ayrılabilir. Gençler dişiye benzer, daha sade ve mat renklidir. Uçuşta gövdesine oranla büyük gagası belirgin bir ön ağırlık görüntüsü verir. Kanatlarını hızlı çırpar; açık mavi ön kanat bölgesi ve yeşil kanat aynası özellikle erişkin erkekte dikkat çekicidir.

Kaşıkgaga çoğunlukla sığ, besince zengin ve yoğun sucul canlı üretimine sahip sulak alanları tercih eder. Tatlı veya hafif tuzlu göller, bataklıklar, taşkın düzlükleri, deltalar, lagünler, sazlık kenarları ve su seviyesi mevsimsel olarak değişen göletler başlıca yaşam ortamlarıdır. Derin ve besince fakir sulardan çok plankton ve küçük omurgasızların yoğun olduğu sığ suları kullanır. Üreme döneminde açık suyla birlikte yoğun kıyı bitki örtüsünün bulunduğu alanları seçer. Yuvasını suya yakın yerde, otlar ve diğer bitkiler arasında gizlenmiş sığ bir çukura yapar; içini kuru bitkiler ve tüylerle döşer. Kuluçkayı dişi gerçekleştirir. Yumurtadan çıkan yavrular kısa sürede yuvayı terk ederek dişiyi takip eder ve sığ sularda beslenmeye başlar. Kışın büyük göllerin korunaklı sığ koyları, deltalar ve lagünler önemli dinlenme ve beslenme alanlarıdır.

Kaşıkgaga beslenme bakımından yüzey ördekleri arasında oldukça özelleşmiştir. Gagasının kenarlarında bulunan ince tarak benzeri yapılar suyu süzerek çok küçük besinleri ayırmasını sağlar. Başlıca zooplanktonlar, küçük kabuklular, sucul böcekler ve larvaları, yumuşakçalar ile çeşitli küçük su canlılarını tüketir; su bitkilerinin tohumları ve diğer bitkisel parçalar da beslenmeye katılır. Beslenirken gagasını suya daldırıp başını iki yana hareket ettirerek yüzey tabakasını süzer. Sıklıkla yavaşça yüzerken gagasını sürekli su içinde tutar. Gruplar halinde dairesel biçimde yüzmeleri dikkat çekicidir; bu hareket dipteki küçük canlıların su kolonuna yükselmesine yardımcı olur ve kuşlar ortaya çıkan besinleri süzer. Zaman zaman gövdesini öne yatırarak daha derindeki besinlere ulaşır. Bu özel süzme tekniği sayesinde diğer ördeklerin yeterince yararlanamadığı çok küçük sucul organizmaları etkili biçimde değerlendirebilir.