Kayın Baştankarası

Kayın Baştankarası, Avrupa'nın batı ve orta kesimlerinden Balkanlar ve Anadolu üzerinden Kafkasya'ya, Rusya ve Doğu Asya'ya kadar uzanan geniş bir dağılışa sahip yerleşik bir baştankaradır. Avrupa'da özellikle ılıman yaprak döken orman kuşağında yaygındır; bazı uç bölgelerde bulunmaz veya yereldir. Tür genel olarak göçmen değildir. Erişkinler yıl boyunca üreme bölgelerinin yakınında kalır; genç kuşlar yaz sonu ve sonbaharda yeni yaşam alanları bulmak için daha geniş ölçekte dağılabilir. Türkiye'de yerleşik ve üreyen bir türdür. Yayılışı özellikle Marmara ve Kuzey Anadolu'nun nemli yaprak döken ormanlarında belirgindir; kuzeybatıda stagnatilis, kuzeydoğuya ve Kafkasya'ya doğru ise kabardensis formu görülür. Yalnız kayın ağaçlarına bağımlı değildir. Doğudaki topluluklar da çoğunlukla yerleşiktir ve belirgin uzun mesafeli göçler yerine yerel hareketler yapar. Bu nedenle yılın farklı dönemlerinde dağılım sınırları büyük ölçüde korunur.

Kayın Baştankarası küçük, kompakt gövdeli, yuvarlak başlı ve kısa, ince gagalı bir baştankaradır. Başın tepesi ve ensesi parlak siyah, yanaklar beyazımsı, boğazda ise küçük ve düzgün sınırlı siyah bir önlük bulunur. Sırt sıcak gri-kahverengi veya zeytin-kahverengi, kanatlar ve kuyruk daha koyu kahverengidir. Alt taraflar kirli beyazdan açık krem ve soluk devetüyü tonlarına kadar değişir; böğürler genellikle daha sıcak renklidir. Erkek ve dişi birbirine çok benzer. Gençlerde siyah başlık daha mat, renkler daha yumuşaktır. En büyük teşhis güçlüğü Söğüt Baştankarasıyla yaşanır. İki türün tüy özellikleri önemli ölçüde örtüştüğü için yalnız parlak başlık, önlüğün büyüklüğü veya genel renk gibi özelliklere dayanmak güvenilir değildir. Üst gaga tabanındaki küçük açık leke yararlı bir ayrım özelliğidir; kanatta Söğüt Baştankarasındaki gibi belirgin açık panel genellikle yoktur. Yine de arazide en güvenilir ayrım çoğu zaman sestir. Kayın Baştankarasının güçlü, patlayıcı ve hapşırmayı andıran çağrısı oldukça karakteristiktir. Hareketleri çeviktir; dallar arasında sıçrar, kısa süre ters asılabilir ve yiyecek ararken kabuk çatlaklarını dikkatle inceler.

Kayın Baştankarası, adına rağmen bataklıklardan çok olgun yaprak döken ormanların kuşudur. Meşe, kayın, gürgen, kestane ve benzeri geniş yapraklı ağaçların oluşturduğu ormanları tercih eder; özellikle yüksek ağaçlarla gelişmiş çalı ve genç ağaç katmanının birlikte bulunduğu yapısal olarak zengin ormanlarda daha sık görülür. Dere vadileri ve nemli orman tabanları kullanılabilse de suya bağımlı değildir. Orman kenarları, korular, büyük parklar ve eski ağaçların bulunduğu geniş bahçeler de uygun olabilir. Üreme için çoğunlukla mevcut ağaç kovuklarını kullanır. Çürümüş gövdelerdeki doğal boşluklar ve eski oyuklar tercih edilir; Söğüt Baştankarasının aksine genellikle kendi yuva kovuğunu baştan kazmaz, ancak mevcut boşluğu temizleyip genişletebilir. Yuvanın temelini yosun oluşturur; iç bölüm yumuşak bitkisel lifler ve hayvansal kıllarla döşenir. Üreme dışında karma baştankara sürülerine katılabilir; erişkinler bölgelerine bağlıdır.

Kayın Baştankarası ilkbahar ve yaz aylarında ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Tırtıllar, yaprak bitleri, küçük kınkanatlılar, sinekler, böcek yumurta ve larvaları ile örümcekler başlıca hayvansal besinleridir. Avlarını yapraklardan, ince dallardan ve ağaç kabuğunun yüzeyinden toplar; zaman zaman yere inerek yaprak döküntüsü arasında da besin arar. Sonbahar ve kış aylarında tohumlar, sert kabuklu küçük yemişler ve çeşitli bitkisel besinlerin payı belirgin biçimde artar. Yiyecek saklama davranışı belirgindir. Bulduğu tohumları ve diğer dayanıklı besinleri ağaç kabuğu çatlaklarına, yosunların altına, yaprak döküntüsüne veya küçük oyuklara gizler ve daha sonra bunları bulup tüketir. Bu stoklar kışın önem kazanır. Üreme döneminde yavruların beslenmesinde ise protein bakımından zengin tırtıllar ve diğer yumuşak gövdeli omurgasızlar ağırlıktadır.