Küçük Çöl Toygarı, Kuzeybatı Afrika'dan Güneybatı Asya'ya uzanan Sahra-Sind kurak kuşağının karakteristik toygarlarından biridir. Fas ve Batı Sahra'dan Cezayir, Tunus, Libya ve Mısır üzerinden Arap Yarımadası'na; doğuda Irak, İran, Afganistan ve Pakistan'ın kurak bölgelerine kadar yayılır. Dağılımının büyük bölümünde yerleşik veya göçebe karakterlidir; yağışlara ve çöllerdeki geçici besin bolluğuna bağlı olarak yerel hareketler yapabilir. Türkiye düzenli yayılış alanının kuzeybatı sınırının dışında kalır ve tür burada çok nadir, rastlantısal bir konuktur; kayıtları düzensizdir. Doğal yayılışında ise uygun kumlu ve çakıllı çöllerde yerel olarak yaygın olabilir. Yağış miktarındaki yıllık değişimler, çöl kuşlarında olduğu gibi bu türün yerel sayısını ve hareketlerini de etkileyebilir.
Tanımlanması ve Fiziksel Özellikleri
Küçük Çöl Toygarı küçük, kompakt, yuvarlak başlı ve kısa gagalı bir çöl toygarıdır. Tüyleri yaşadığı zemine uyum sağlayan açık kum, soluk kızıl ve boz kahverengi tonlarındadır. Baş yuvarlak görünür; belirgin bir tepesi yoktur. Gaga ince, kısa ve açık sarımsı ya da boynuz renginde, bacaklar koyumsu tonlardadır. Kanatlar gövdeye göre nispeten uzun, kuyruk ise kısa görünür. Türün en karakteristik özelliği kuyruğudur: kızıl-kahverengi kuyruk tabanı ile ucundaki koyu siyahımsı bant arasında belirgin bir sınır bulunur. Bu koyu uç bandı özellikle kuş havalandığında tanıda çok değerlidir. En çok Çöl Toygarıyla karıştırılır; Küçük Çöl Toygarı daha küçük, daha kompakt ve dik duruşlu, gagası ise daha kısa ve narindir. Erkek ve dişi birbirine benzer. Yerde hızlı adımlarla ilerler, zaman zaman dikleşerek çevresini kontrol eder. Ürkütüldüğünde kısa mesafe uçup yeniden yere konar. Üreme döneminde erkek havada veya yerden yükselerek kısa ötüş uçuşları yapabilir. Sesi ince, kısa ve tekrarlanan notalardan oluşur; sakin renkleri nedeniyle açık çölde ses, kuşun fark edilmesini kolaylaştırabilir.
Habitat
Küçük Çöl Toygarı gerçek çöl ve yarı çöl koşullarına güçlü biçimde uyum sağlamıştır. Açık kum düzlükleri, sert çöl yüzeyleri, ince çakıllı ovalar, geniş vadiler ve çok seyrek çalılarla kaplı kurak araziler başlıca yaşam alanlarıdır. Genellikle tamamen çıplak alanlarla seyrek ot ve küçük çalıların bir arada bulunduğu düz veya hafif dalgalı arazileri tercih eder. Çöl Toygarına kıyasla daha düz, açık ve kumlu alanlarla daha sık ilişkilidir. Yağış sonrasında bitkilerin geliştiği bölgeler geçici beslenme ve üreme alanlarına dönüşebilir. Yuvasını doğrudan yere yapar. Sığ bir çukur çoğunlukla küçük bir çalının, ot demetinin veya taşın sağladığı gölge ve korumadan yararlanacak biçimde seçilir. Yuva kuru ot ve ince bitki parçalarıyla döşenir. Çalının altına yuva kurulması yumurtaları ve yavruları hem yırtıcılardan gizlemeye hem de çölün aşırı sıcaklık değişimlerinden korumaya yardımcı olur. Üreme dışında çiftler veya küçük gruplar halinde açık arazide dolaşabilir. Gölge sağlayan seyrek çalılar, yalnız yuvalama sırasında değil günün en sıcak bölümünde dinlenmek için de değerli mikrohabitatlar oluşturur.
Beslenme
Küçük Çöl Toygarının beslenmesinde küçük tohumlar önemli yer tutar. Çöl ve yarı çöl bitkilerinin yere dökülmüş tohumlarını yürüyerek toplar; yağış sonrasında gelişen otsu bitkilerin oluşturduğu geçici besin kaynaklarından yararlanır. Özellikle üreme döneminde böcekler ve diğer küçük omurgasızlar da diyete katılır. Karıncalar, küçük kınkanatlılar ve çeşitli böcek larvaları tüketilebilir; yavruların geliştiği dönemde hayvansal besinlerin önemi artar. Besinini neredeyse tamamen yerde arar. Açık zeminde ilerleyerek tohum ve küçük avları gagasıyla toplar. Kurak çevreye uyumlu beslenme biçimi sayesinde çok seyrek bitki örtüsüne sahip alanlarda yaşayabilir. Tohum ağırlıklı beslenmesi özellikle kurak mevsimde önem kazanırken, yağışlardan sonra ortaya çıkan omurgasızlar üreme döneminde ek bir besin kaynağı sağlar. Yağışların ardından tohum ve böcek bolluğunun artması, üreme başarısını ve yerel sayılarını belirgin biçimde etkileyebilir.