Mezgeldek

Mezgeldek, Batı Palearktik'in açık bozkır ve tarım arazilerine bağlı, günümüzde parçalı bir dağılım gösteren bir toy türüdür. Başlıca nüfus odakları İber Yarımadası ve Fransa ile Ukrayna, güney Rusya, Kafkasya ve Kazakistan çevresindedir. Kuzey ve doğudaki kuşların önemli bölümü kışın daha ılıman bölgelere hareket ederken bazı güney popülasyonları daha kısa mesafeli hareketler yapabilir. Türkiye tarihsel olarak türün üreme, göç ve kışlama alanlarından biri olmuştur; ancak üreyen nüfus son derece ciddi biçimde azalmıştır. Geçmişte Marmara çevresi ve İç Anadolu'da da üreme kayıtları bulunmasına rağmen günümüzde olası üreme varlığı esas olarak Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'daki birkaç uygun açık alanla sınırlı görünmektedir. Göç ve kış dönemlerinde ise özellikle Karadeniz, Ege ve Akdeniz kıyılarındaki açık arazilerde küçük gruplar görülebilir. Bazı yıllarda Türkiye'ye ulaşan kuş sayısı belirgin biçimde artabilir.

Mezgeldek, Toy'dan belirgin biçimde daha küçük, kompakt gövdeli, uzun boyunlu ve güçlü bacaklı bir açık arazi kuşudur. Üreme dönemindeki erkek son derece karakteristiktir. Baş ve yüz grimsi, sırt sıcak kahverengi zemin üzerinde ince siyah desenlidir. Boyun siyaha dönüşür ve üzerinde biri daha geniş, diğeri daha ince iki belirgin beyaz bant bulunur; bu siyah-beyaz boyun deseni uzaktan bile tanınabilir. Alt taraf büyük ölçüde beyazdır. Dişi ve üreme dışı erkek çok daha sade görünür; boyundaki gösterişli siyah-beyaz desen kaybolur ve genel renk sarımsı kahverengi, kum rengi ve ince koyu çizgilerden oluşur. Dişinin boyun ve göğüs bölgesindeki ince desenler kamuflaj sağlar. Uçuşta geniş beyaz kanat alanları ile siyah uçuş teleklerinin oluşturduğu güçlü kontrast dikkat çekicidir. Kanat vuruşları hızlıdır ve uçarken kanatlardan kendine özgü hışırtılı bir ses duyulabilir. Yerde çoğunlukla yatay gövdeli yürür; tehlike hissettiğinde önce çömelerek bitki örtüsüne güvenebilir, ancak gerektiğinde güçlü ve hızlı biçimde havalanır. Erkekler ilkbaharda gösteri alanlarında boyun tüylerini kabartıp başlarını yukarı kaldırarak görsel ve işitsel kur davranışları sergiler.

Mezgeldek geniş görüş sağlayan, alçak ve seyrek bitki örtüsüne sahip açık arazilerin uzmanıdır. Doğal bozkırlar, kuru çayırlar, meralar, nadas alanları, düşük yoğunluklu tahıl tarlaları ve geleneksel tarımın oluşturduğu mozaik peyzajlar başlıca yaşam alanlarıdır. Sık bitki örtüsü ve yoğun ağaçlı bölgelerden kaçınır. Üreme döneminde erkeklerin gösteri yapabileceği açık sahalar ile dişilerin yuvalarını gizleyebileceği yeterli bitki örtüsünün aynı peyzaj içinde bulunması önemlidir. Yuva doğrudan zeminde, bitkilerin arasında açılan sığ bir çukurdan oluşur ve dişi çevredeki örtü sayesinde fark edilmeden kuluçkaya yatabilir. Kışın bireyler daha toplu davranır ve geniş tarım ovaları, meralar ve açık kıyı düzlüklerinde sürüler oluşturabilir. Türün tarımsal peyzajla ilişkisi güçlü olsa da yoğun tarım uygulamalarına karşı hassastır. Nadasların ortadan kalkması, bozkırların sürülmesi, erken biçim, sulama ve ürün deseninin tekdüze hale gelmesi hem yuvalama alanlarını hem de beslenme ortamlarını azaltabilir. Bu nedenle geniş ve kesintisiz açık alanlar önem taşır.

Mezgeldek hem bitkisel hem hayvansal besinlerden yararlanan fırsatçı bir türdür. Yetişkinlerin beslenmesinde yeşil yapraklar, sürgünler, tohumlar ve çeşitli tarla bitkileri önemli yer tutar. İlkbahar ve yaz aylarında böceklerin payı artar; çekirgeler, böcekler ve diğer omurgasızlar özellikle üreme döneminde değerli protein kaynaklarıdır. Yavrular yaşamlarının ilk dönemlerinde büyüme için yüksek protein gereksinimi nedeniyle büyük ölçüde böcek ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir, geliştikçe bitkisel besinlerin oranı artar. Besinini çoğunlukla yerde yürüyerek toplar; bitkilerin yaprak ve sürgünlerini koparır, tohumları alır ve hareket eden omurgasızları yakalar. Sonbahar ve kışın bitkisel besinler daha baskın hale gelir ve sürüler uygun tarla ve meralarda birlikte beslenebilir. Mevsime göre değişen bu esnek beslenme düzeni, doğal bozkırlarla geleneksel tarım alanlarından birlikte yararlanabilmesini sağlar.