Paçalı Şahin

Paçalı Şahin, Kuzey Yarımküre'nin tundra ve orman-tundra kuşağında üreyen, kışın daha güneye inen göçmen bir yırtıcıdır. İskandinavya'nın kuzeyinden Rusya ve Sibirya boyunca Kuzey Amerika'nın arktik bölgelerine kadar geniş bir üreme alanına sahiptir. Üreme dönemi sona erdiğinde Avrupa ve Asya'daki kuşlar güneye hareket ederek Orta ve Doğu Avrupa, Balkanlar, Karadeniz çevresi, Kafkasya ve Orta Asya'nın açık arazilerinde kışlar. Türkiye türün esas olarak kışlama ve geçiş sahasının güney sınırlarında yer alır. Ülkemizde düzenli fakat Şahin kadar yaygın olmayan bir kış ziyaretçisidir; özellikle açık bozkırlar, geniş tarım alanları ve yüksek platolarda görülür. Sayıları yıldan yıla önemli ölçüde değişebilir. Kuzeyde temel avı olan küçük kemirgenlerin bolluğu, üreme başarısını ve sonraki kış güneye ulaşan bireylerin sayısını doğrudan etkiler. Sert kış koşulları da daha fazla kuşun güneye inmesine neden olabilir.

Geniş kanatlı, sağlam gövdeli ve Şahine benzeyen bir yırtıcıdır. Adını, bacaklarının parmaklara kadar tüylerle kaplı olmasından alır; bu özellik soğuk iklim koşullarına uyum sağlamasına yardımcı olur. Tüy rengi oldukça değişkendir ve açık, orta ile koyu görünümlü bireyler bulunabilir. Tipik açık renkli erişkinlerde baş ve göğüs açık, karın bölgesi daha koyu kahverengidir. Kanat altında bilek bölgesindeki belirgin koyu lekeler önemli bir arazi işaretidir. Kuyruk büyük ölçüde beyazdır ve ucuna yakın geniş koyu bant taşır; özellikle uçuş sırasında bu kuyruk deseni tanıda çok değerlidir. Erişkin erkeklerde kuyrukta birden fazla ince koyu bant görülebilirken dişiler genellikle daha güçlü uç bandına sahiptir. Gençlerin desenleri daha yumuşak ve kontrastı daha düşüktür. Şahinden biraz daha uzun kanatlı ve daha kartalımsı görünebilir. Av ararken havada aynı noktada asılı kalabilmesi karakteristiktir; bu davranış Şahinde de görülebilmekle birlikte Paçalı Şahinde daha sık dikkat çeker. Süzülürken kanatlarını hafif yukarı kaldırabilir. Açık kuyruk tabanı, koyu karın ve bilek lekelerinin birlikte değerlendirilmesi teşhiste en güvenilir kombinasyonlardan biridir.

Üreme döneminde ağaç sınırının çevresindeki tundra, orman-tundra, açık kayalık yamaçlar, nehir vadileri ve seyrek ağaçlı kuzey arazilerini kullanır. Yuva yeri bölgenin yapısına göre kayalık çıkıntılarda, uçurumlarda veya ağaçlarda olabilir. Dal ve bitki parçalarından yapılan yuva yıllar içinde büyüyebilir. Üreme başarısı küçük kemirgenlerin bolluğuyla yakından ilişkilidir; avın çok olduğu yıllarda daha fazla çift yuvalayabilir ve daha fazla yavru büyütebilir. Kışlama döneminde habitat tercihi belirgin biçimde değişir ve geniş, ağaçsız veya seyrek ağaçlı açık alanlara yönelir. Bozkırlar, meralar, tarım arazileri, nadas tarlaları, geniş çayırlar, bataklık çevreleri ve yüksek platolar tipik kış habitatlarıdır. Türkiye'de de çoğunlukla görüş alanının geniş olduğu açık arazilerde aranmalıdır. Elektrik direkleri, çit kazıkları, tek ağaçlar ve diğer yüksek noktalar av gözetlemek için kullanılabilir. Yoğun ormanlardan kaçınır. Kışın belirli bir avlanma alanında uzun süre kalabilir; kemirgenlerin azalması veya kar örtüsünün avlanmayı zorlaştırması durumunda başka bölgelere hareket eder. Bu nedenle kış dağılımı sabit olmaktan çok besin koşullarına bağlı dinamik bir yapı gösterir.

Paçalı Şahinin beslenmesinin temelini küçük memeliler oluşturur. Kuzeydeki üreme alanlarında özellikle lemmingler ve tarla fareleri son derece önemlidir; bu kemirgenlerin dönemsel nüfus artışları Paçalı Şahinin üreme başarısını güçlü biçimde etkileyebilir. Kışlama bölgelerinde tarla fareleri ve diğer küçük kemirgenler başlıca avlardır. Kemirgenlerin az olduğu dönemlerde küçük kuşlar, genç tavşanlar ve diğer uygun küçük omurgalılar da yakalanabilir. Avını çoğunlukla açık arazi üzerinde arar. Yüksek bir noktaya tüneyerek uzun süre zemini gözleyebilir veya geniş alanlar üzerinde yavaşça uçup süzülebilir. En dikkat çekici yöntemlerinden biri rüzgâra karşı kanat çırparak havada sabit kalması ve aşağıdaki araziyi taramasıdır. Avını belirlediğinde kontrollü bir dalışla yere iner ve güçlü pençeleriyle yakalar. Karla kaplı bölgelerde kemirgenlerin hareketlerini izleyerek kar yüzeyine ani saldırılar gerçekleştirebilir. Av yoğunluğunun yüksek olduğu tarlalarda birkaç Paçalı Şahin aynı bölgede görülebilir; ancak bireyler genellikle birbirlerinden belirli bir mesafede avlanır. Besin kaynaklarının yerel bolluğunu yakından takip etmesi, türün kış boyunca geniş bölgeler arasında hareket etmesinin temel nedenlerinden biridir.