Şah Kartal

Şah Kartal, Orta ve Güneydoğu Avrupa'dan Anadolu, Kafkasya ve güney Rusya üzerinden Kazakistan, Orta Asya ve Baykal çevresine kadar uzanan geniş fakat parçalı bir üreme dağılımına sahip büyük bir kartaldır. Avrupa'daki popülasyonları oldukça yerel olup doğuya doğru bozkır ve orman-bozkır kuşağında daha geniş alanlara yayılır. Kuzey ve doğudaki bireylerin önemli bölümü göçmenken daha ılıman bölgelerdeki erişkinler yıl boyunca üreme çevresinde kalabilir. Kışlayan kuşlar Doğu Akdeniz, Orta Doğu, Arabistan, Afrika'nın kuzeydoğusu ve Güney Asya'ya kadar ulaşabilir. Türkiye türün hem üreme hem göç ve kışlama coğrafyası içindedir. Trakya başta olmak üzere İç, Kuzey ve Doğu Anadolu'nun uygun açık ve yarı açık alanlarında yerel olarak ürer; göç dönemlerinde başka bölgelerde de görülebilir. Türkiye'deki üreme dağılımı seyrektir ve geniş avlanma alanlarıyla güvenli yuva ağaçlarının birlikte bulunduğu bölgelerde yoğunlaşır. Genç kuşlar erişkinlere göre daha hareketlidir ve üreme alanlarından oldukça uzak bölgelere dağılabilir.

Şah Kartal güçlü gövdeli, geniş ve uzun kanatlı, iri başlı, etkileyici bir kartaldır. Erişkinlerin genel rengi çok koyu kahverengidir; baş ve ense daha açık, sarımsı-krem tonlarıyla belirginleşir. Omuzlarda bulunan beyaz lekeler koyu gövde üzerinde son derece karakteristiktir ve iyi görüş koşullarında uzaktan fark edilebilir. Kuyruk erişkinlerde açık gri zemin üzerinde koyu bantlı ve uç kısmı koyudur. Genç bireyler erişkinlerden belirgin biçimde farklıdır; genel olarak açık sarımsı-kahverengi görünür ve gövde boyunca uzunlamasına koyu çizgiler taşır. Yaş ilerledikçe tüy örtüsü birkaç yıl boyunca aşamalı olarak koyulaşır ve erişkinlerin beyaz omuz lekeleri belirginleşir. Uçuşta kanatları geniş ve nispeten düz tutulur; kanat uçlarındaki parmak biçimli telekler belirgindir. Süzülürken güçlü ve ağır bir siluet oluşturur. Kaya Kartalı ile karıştırılabilir; erişkin Şah Kartalın açık renkli ense ve tepesi, beyaz omuz lekeleri ve farklı kuyruk deseni önemli ayrım özellikleridir. Genç bireylerin teşhisi daha zordur ve kanat, kuyruk ile gövde deseninin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Genellikle açık arazinin kenarındaki yüksek ağaçlarda, elektrik direklerinde veya başka yüksek noktalarda çevresini gözler.

Şah Kartal geniş açık avlanma alanları ile yuva kurabileceği büyük ağaçların bir arada bulunduğu mozaik peyzajları tercih eder. Bozkırlar, doğal çayırlar, meralar, seyrek ağaçlı düzlükler, tarım alanları, orman-bozkır geçişleri ve geniş nehir vadileri başlıca yaşam ortamlarıdır. Tamamen kapalı ve sık ormanlardan genellikle kaçınır; avını görebileceği açık alanların varlığı temel gereksinimdir. Üreme için çevreye hâkim, yaşlı ve güçlü ağaçları tercih eder. Yuva büyük dallardan oluşturulan iri bir platformdur ve çoğunlukla ağacın üst bölümlerine yerleştirilir. Aynı yuva yıllarca kullanılabilir; her üreme döneminde yeni dalların eklenmesiyle giderek büyüyebilir. Bazı bölgelerde elektrik direkleri gibi insan yapımı yapılarda da yuvalama görülebilir. Çiftler yuva çevresinde geniş bir bölgeyi kullanır ve uygun beslenme alanlarına ulaşmak için önemli mesafeler kat edebilir. Türün korunması yalnız yuva ağacının değil, çevresindeki geniş avlanma habitatının da korunmasına bağlıdır. Tarımsal yoğunlaşma, doğal çayır ve meraların kaybı, yaşlı ağaçların kesilmesi ve insan rahatsızlığı habitat kalitesini azaltır. Elektrik hatlarında çarpılma veya elektrik akımına kapılma, zehirlenme ve yasa dışı öldürme de tür açısından ciddi riskler oluşturur.

Şah Kartal fırsatçı bir avcıdır ve beslenmesi bulunduğu bölgedeki avların bolluğuna göre değişir. Küçük ve orta büyüklükteki memeliler diyetinde önemli yer tutar; özellikle yer sincapları, hamsterler, tavşanlar ve çeşitli kemirgenlerden yararlanır. Güvercinler, kargagiller, su kuşları ve yerde yaşayan başka kuşlar da avları arasındadır. Sürüngenleri yakalayabilir ve özellikle kışın veya avın azaldığı dönemlerde leşten yararlanabilir. Avını çoğunlukla yüksek bir tünekten çevreyi gözleyerek veya açık arazi üzerinde uçarak arar. Uygun avı fark ettiğinde hızlı bir süzülüşle yere iner. Açık çayır ve bozkırların zengin küçük memeli topluluklarını koruması, başarılı üreme açısından büyük önem taşır.