Sakallı Akbaba

Sakallı Akbaba, Avrupa, Afrika ve Asya’nın yüksek dağ kuşaklarında parçalı bir yayılışa sahip, yerleşik karakterli bir akbabadır. Avrupa’da Pireneler, Alpler, Korsika, Girit ve Balkanların bazı dağlık kesimlerinde; doğuya doğru Anadolu, Kafkasya, İran, Orta Asya, Himalayalar ve Çin’in yüksek dağlarında görülür. Afrika’da Atlas Dağları ile doğu ve güneydeki yüksek dağ sistemlerinde yaşar. Geçmişte Avrupa’nın çok daha geniş bölümünde bulunmasına karşın insan baskısı, zehirlenme ve doğrudan öldürülme nedeniyle birçok bölgeden kaybolmuştur. Türkiye’de yıl boyunca özellikle Toroslar, Doğu Anadolu’nun yüksek dağları ve sarp vadileri ile uygun kayalıkların bulunduğu Güneydoğu Anadolu kesimlerinde görülür. Dağılımı geniş görünse de yoğunluğu düşüktür ve çiftler çok geniş yaşam alanları kullanır. Erişkinler çoğunlukla yıl boyunca bölgelerine bağlı kalırken genç kuşlar uygun beslenme ve yerleşme alanları ararken çok daha geniş mesafelerde dolaşabilir.

Sakallı Akbaba, uzun ve dar kanatları, kama biçimli kuyruğu ve alışılmadık tüy deseniyle diğer akbabalardan kolay ayrılır. Erişkinlerin sırtı ve kanat üstleri koyu arduvaz grisi ile siyaha yakın tonlardadır. Baş, boyun ve alt taraflar açık kremden turuncu-kızıl renge kadar değişir. Bu pas rengi kalıtsal bir tüy rengi değildir; kuşların demir oksit içeren toprak ve sularda tüylerini boyamasıyla oluşur ve bireyler arasında belirgin farklılık gösterebilir. Göz çevresinde siyah bir maske bulunur. Gaganın iki yanından aşağı sarkan sert siyah tüyler karakteristik “sakal” görünümünü oluşturur. Gözleri açık renkli, göz çevresindeki halka ise dikkat çekici kırmızıdır. Genç bireyler erişkinlerden çok farklıdır; baş ve boyunları koyu, gövdeleri kahverengimsi ve genel görünümleri daha tekdüzedir. Erişkin tüy yapısına ulaşmaları birkaç yıl sürer. Uçuşta uzun, sivri kanatları ve uzun kama biçimli kuyruğu belirgindir. Diğer iri akbabaların geniş ve ağır siluetinden farklı olarak daha ince, çevik ve şahini andıran bir görünüm verir. Dağ yamaçlarında hava akımlarını kullanarak son derece ustaca süzülür.

Sakallı Akbaba yüksek, sarp ve büyük ölçüde açık dağlık arazilerin uzmanıdır. Kayalık vadiler, uçurumlar, kanyonlar, yüksek platolar, alpin çayırlar ve hayvancılığın sürdürüldüğü dağ meraları başlıca yaşam alanlarını oluşturur. Orman örtüsünün yoğun olduğu bölgelerden çok, açık arazi ile yüksek kaya duvarlarının bir arada bulunduğu yerleri tercih eder. Yuvasını erişilmesi güç uçurumlarda bulunan kaya oyuklarına, mağara girişlerine veya geniş çıkıntılara yapar. Büyük yuva dallar, kuru otlar, yün ve hayvan kalıntıları gibi malzemelerle hazırlanır; uygun yuva alanları yıllarca kullanılabilir. Dağlarda koyun, keçi ve yabani toynaklıların bulunduğu alanlar tür için özellikle değerlidir ve düzenli olarak kullanılır. Yüksekten bıraktığı kemikleri kırabileceği taşlık ve sert zeminli alanların bulunması da habitat kullanımında önem taşır. İnsan rahatsızlığı, zehirli yemler, enerji hatları, yaşam alanlarının bozulması ve geleneksel hayvancılığın azalması yerel popülasyonları olumsuz etkileyebilir.

Sakallı Akbaba, beslenme biçimi bakımından yırtıcı kuşlar arasında olağanüstü derecede özelleşmiştir. Diyetinin büyük bölümünü leşlerden kalan kemikler oluşturur; kemik iliği onun için son derece değerli bir besin kaynağıdır. Küçük kemikleri bütün olarak yutabilir. Yutamayacağı kadar büyük kemikleri ise havaya taşıyıp belirli kayalık veya taşlık alanların üzerine bırakarak parçalar ve kırılan bölümleri yer. Aynı kırma alanlarını tekrar tekrar kullanabildiği bilinir. Güçlü mide asitleri kemik dokusunu sindirmesine olanak verir. Leşlerde etin büyük bölümü diğer leşçiler tarafından tüketildikten sonra geride kalan iskeletlerden yararlanabilmesi, besin rekabetini azaltan önemli bir uyumdur. Kemiklerin yanında bağ dokuları, deri parçaları ve az miktarda et de tüketebilir. Dağlık bölgelerde ölen evcil ve yabani toynaklılar başlıca besin kaynaklarını