Sürmeli Kumkuşu

Sürmeli Kumkuşu, Kuzey Avrupa ve Kuzey Asya’nın yüksek enlemlerinde üreyen, uzun mesafeli göç yapan küçük bir kıyı kuşudur. Üreme alanları İskandinavya’nın kuzeyinden Finlandiya ve kuzeybatı Rusya’ya, buradan Sibirya boyunca doğuya kadar uzanır. Avrupa’da üreyen popülasyonların önemli bölümü sonbaharda güneydoğu yönünde hareket ederek Akdeniz, Karadeniz ve Orta Doğu üzerinden Afrika’ya ulaşır; daha doğudaki popülasyonlar ise Güney ve Güneydoğu Asya’ya kadar göç eder. Kışlama alanları Doğu Afrika kıyıları, Kızıldeniz çevresi, Basra Körfezi, Hint alt kıtası ve Güneydoğu Asya’nın uygun kıyı sulak alanlarını kapsar. Türkiye’de üremez; ilkbahar ve özellikle sonbahar göçlerinde görülen bir geçit kuşudur. Tuzlu ve acı göller, deltalar, lagünler, çamur düzlükleri ve sığ kıyılarda gözlenir. İlkbahar geçişi çoğunlukla nisan sonu-mayıs döneminde, güneye yönelen sonbahar hareketi ise temmuz sonundan eylül-ekim dönemine kadar gerçekleşir. Tek başına görülebilse de çoğunlukla diğer küçük kumkuşlarının oluşturduğu sürülere katılır.

Yaklaşık 15–18 cm uzunluğunda, 34–37 cm kanat açıklığında ve çoğunlukla 30–45 gram ağırlığında küçük ve nispeten ince yapılı bir kumkuşudur. Boyut olarak Kara Karınlı Kumkuşundan biraz küçüktür. En ayırt edici özelliklerinden biri uzun, uca doğru hafifçe aşağı kıvrılan ve tabanı nispeten geniş olan gagasıdır. Başında belirgin açık renkli kaş çizgisi bulunur; kaş çizgileri alnın üzerinde birbirine yaklaşarak çift çizgili bir görünüm oluşturabilir. Üreme giysisinde baş ve göğüs koyu çizgili, sırt ve omuz tüyleri siyahımsı merkezli, kızıl-kahverengi ve açık kenarlıdır. Alt taraf beyazımsı, göğüs ve böğürler yoğun koyu çizgilidir. Kış giysisinde renkler belirgin biçimde solar; üst taraf gri, alt taraf beyaz olur ancak güçlü kaş çizgisi ve baş deseni seçilmeye devam eder. Gençler daha düzenli pullu sırt desenine ve sıcak kahverengi tonlara sahiptir. Bacakları kısa ve koyu renklidir. Beslenirken gövdesini hafif öne eğerek hızlı ve hareketli biçimde ilerlemesi, gagasını çamura sık sık batırması karakteristiktir.

Üreme döneminde kuzey kuşağındaki tundra ve orman-tundra sınırında bulunan ıslak turbalıkları, saz ve bodur çalılarla çevrili bataklıkları, yosunlu sulak düzlükleri ve dağlık bölgelerdeki nemli açık alanları kullanır. İskandinavya’da özellikle yüksek kesimlerdeki bataklık ve turbalık sistemleri önemli üreme habitatlarıdır. Yuvasını yerde, çoğunlukla saz, ot veya bodur bitkilerin arasında iyi gizlenmiş sığ bir çukura yapar. Yuva kuru yapraklar ve ince bitkisel parçalarla döşenir. Genellikle dört yumurta bırakır; yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yuvadan ayrılabilecek gelişmişliktedir ve çevrede beslenmeye başlar. Göç ve kışlama dönemlerinde habitat tercihi belirgin biçimde değişir. Deniz kıyısındaki gelgit düzlükleri, deltalar, haliçler, lagünler, tuzcul bataklıklar ve ince çamurlu sığlıklar başlıca yaşam alanlarıdır. İç kesimlerde ise tuz gölleri, sığ göletler, taşkın alanları ve su seviyesi düşmüş sulak alanların çamurlu kıyılarında görülür. Türkiye’de gözlenebilmesi için özellikle göç dönemlerinde geniş, sığ ve çamurlu kıyı şeritlerinin oluştuğu sulak alanlar önem taşır.

Sürmeli Kumkuşunun beslenmesinin büyük bölümünü küçük sucul ve karasal omurgasızlar oluşturur. Böcekler ve larvaları, küçük kabuklular, halkalı solucanlar, yumuşakçalar ve diğer küçük dip canlıları başlıca besinleridir. Üreme alanlarında sivrisinek ve diğer çiftkanatlıların erginleri ile larvaları, küçük kınkanatlılar ve tundra yüzeyinde bulunan çeşitli omurgasızlardan yararlanır. Göç ve kışlama alanlarında ise çamur içerisinde yaşayan küçük solucanlar, kabuklular ve yumuşakçalar daha önemli hale gelir. Beslenirken sığ su veya yumuşak çamur üzerinde sürekli hareket eder; gagasının hassas ucunu yüzeye ve çamura hızlı biçimde sokarak gözle görülemeyen avları da algılayabilir. Gagasını dikey veya hafif açılı biçimde art arda batırması karakteristik bir beslenme davranışıdır. Zaman zaman yüzeyde gördüğü küçük avları doğrudan toplar. Çoğunlukla diğer küçük kıyı kuşlarıyla birlikte beslenmesine rağmen daha yumuşak ve ıslak çamurda araştırma yapması sayesinde farklı bir besin katmanından yararlanabilir. Göç sırasında uygun çamur düzlüklerinde yoğun biçimde beslenerek uzun uçuşları için gerekli yağ rezervlerini hızla tamamlar.