Telkuyruk

Telkuyruk, Kuzey Yarımküre'nin Arktik ve subarktik bölgelerinde çevresel dağılış gösteren bir deniz ördeğidir. Üreme alanları Alaska ve Kanada'nın kuzeyinden Grönland, İzlanda ve İskandinavya üzerinden Rusya'nın Arktik kıyıları ile Sibirya'ya kadar uzanır. Sonbaharda kuzeydeki suların donmasıyla güneye iner; Kuzey Amerika'nın deniz kıyıları, Kuzey Atlantik, Kuzey Denizi, Baltık Denizi, Karadeniz, Hazar çevresi ve kuzey Pasifik önemli kışlama bölgeleridir. Türkiye ana kışlama alanlarının güney sınırında kalır. Ülkemizde düzenli ve yaygın bir kış konuğu değildir; kış aylarında rastlantısal veya çok seyrek olarak kaydedilir. Görülme olasılığı özellikle Karadeniz kıyıları ve kuzeyden gelen soğuk hava hareketleriyle artabilir. Türkiye'de üremez ve burada görülen bireyler kuzey popülasyonlarından gelen kış ziyaretçileridir. Sert kışlarda normal dağılımının daha güneyinde ortaya çıkabilmesi, Türkiye kayıtlarının yıllar arasında düzensiz olmasını açıklayan etkenlerden biridir.

Telkuyruk kompakt gövdeli, yuvarlak başlı ve küçük gagalı bir deniz ördeğidir. Türün en dikkat çekici özelliği erişkin erkekte orta kuyruk teleklerinin son derece uzayarak sivri bir kuyruk oluşturmasıdır. Tüy giysisi mevsime göre belirgin biçimde değişir. Kış giysisindeki erkekte baş ve boyun büyük ölçüde beyazdır; yanakta koyu bir leke, göğüs ve sırt bölgesinde siyah-kahverengi alanlar bulunur. Üreme dönemine geçerken baş, boyun ve göğüs koyulaşır, yüz çevresinde açık gri-beyaz alanlar kalır ve omuzlarda uzun açık renkli tüyler belirginleşebilir. Gaga kısa ve koyudur; erişkin erkekte orta bölümünde pembemsi bir bant dikkat çekebilir. Dişi daha küçük kuyruklu ve kahverengi tonludur; baş ve yüz deseni mevsime göre değişmekle birlikte açık yanaklarla koyu tepe ve boyun alanları genellikle kontrast oluşturur. Gençler dişiye benzer fakat daha sade ve mat renklidir. Uçuşta kısa, sivri kanatlarıyla hızlı ve çevik görünür; sürüler su yüzeyine yakın uçabilir. Erkeklerin kur dönemindeki melodik, hafif genizsi ve yankılı çağrıları türün en karakteristik seslerindendir.

Üreme döneminde Telkuyruk Arktik tundranın göllerini, gölcüklerini, bataklıklarını ve yavaş akan akarsu çevrelerini kullanır. Yuva çoğunlukla suya yakın kuru bir tümsek veya yoğun bitki örtüsü içinde zemine açılan sığ bir çukurdur; dişi yuvayı bitkisel malzeme ve kendi tüyleriyle döşer. Yumurtadan çıkan yavrular kısa sürede suya geçer ve erken dönemden itibaren kendi besinlerini toplamaya başlar. Üreme sonrasında kuşlar tüy değiştirmek için güvenli kıyılar, lagünler ve büyük göllerde toplanabilir. Kışın yaşam biçimi belirgin biçimde denizeldir. Korunaklı koyların yanında açık kıta sahanlığı sularında, haliçlerde ve deniz kıyılarında büyük sürüler oluşturabilir; bazı bölgelerde kıyıdan oldukça uzakta beslenir. Soğuk sulara ve uzun dalışlara son derece iyi uyum sağlamıştır. Kışlama alanlarında petrol kirliliği, balık ağlarına takılma, gemi trafiği ve açık deniz enerji tesislerinin oluşturduğu rahatsızlık önemli baskılar arasındadır. Baltık'taki uzun dönemli azalmalar, denizel yaşam alanlarının kalitesinin tür için taşıdığı önemi açık biçimde göstermektedir.

Telkuyruk güçlü bir dalıcıdır ve besinini çoğunlukla su altında toplar. Denizlerde midyeler ve diğer yumuşakçalar, amphipodlar ve başka küçük kabuklular, deniz solucanları, balık yumurtaları ve küçük balıklar tüketilir. Tatlı sularda sucul böcekler ve larvaları ile kabukluların payı artabilir; üreme döneminde az miktarda bitkisel materyal de alınabilir. Beslenirken yüzeyden doğrudan dalar ve ayaklarını kullanarak su altında ilerler; bentik avları dipten topladığı gibi su kolonundaki hareketli avları da yakalar. Kışlama alanlarında av dağılımına bağlı olarak kıyıdan oldukça açıkta beslenebilir. Kuzey Amerika'daki araştırmalar bazı kışlama alanlarında amphipodların diyette çok yüksek paya ulaşabildiğini göstermiştir. Sürü halinde beslenen kuşlar avın yoğunlaştığı deniz kesimlerinde büyük topluluklar oluşturabilir.