Yelkovan

Yelkovan, yayılışı büyük ölçüde Akdeniz havzasıyla sınırlı olan karakteristik bir deniz kuşudur. Başlıca üreme alanları Fransa ve İtalya kıyılarındaki adalardan Malta, Adriyatik kıyıları, Yunanistan ve Ege adalarına kadar uzanır; Kuzey Afrika kıyılarında da kolonileri bulunur. Üreme dönemi sonrasında popülasyonun önemli bir bölümü Ege Denizi, Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz’e geçerek zengin beslenme alanlarından yararlanır. Bu nedenle Türkiye denizleri türün yıllık hareketleri açısından son derece önemli bir geçiş ve beslenme bölgesidir. Özellikle İstanbul ve Çanakkale boğazlarında uygun dönemlerde binlerce, hatta on binlerce bireyin oluşturduğu yoğun geçişler görülebilir. Marmara Denizi’nde ve Ege kıyılarında da düzenli olarak gözlenir. Türkiye çevresinde üreme olasılığı uzun süredir değerlendirilmekle birlikte kesinleşmiş kolonilerin durumu yeterince bilinmemektedir. Yelkovan yaşamının çok büyük bölümünü denizde geçirir ve karaya esas olarak üremek amacıyla çıkar.

Orta büyüklükte, ince ve aerodinamik yapılı bir deniz kuşudur. Yaklaşık 30–38 cm boya ve 76–89 cm kanat açıklığına ulaşır. Üst tarafı koyu kahverengimsi siyah, alt tarafı büyük ölçüde beyazdır; bu keskin koyu-açık karşıtlığı özellikle uçuş sırasında belirgindir. Başın üst kısmı ve ense koyu, boğaz ve göğüs beyazdır. Gaga ince, koyu renkli ve ucunda hafifçe kancalıdır. Tüpburunlu deniz kuşlarının tipik özelliği olan tüp biçimli burun delikleri gaganın üzerinde bulunur. Kanatları uzun, dar ve sivridir. Deniz üzerinde çoğunlukla dalgaların hemen üzerinde uçar; birkaç hızlı ve sert kanat vuruşunu uzun süzülüşlerle dönüşümlü kullanır. Kuvvetli rüzgârda kanatlarını fazla çırpmadan dalgaların arasındaki hava akımlarından yararlanarak ilerlemesi karakteristiktir. Erkek ve dişi dış görünüş bakımından birbirine çok benzer. Genç bireyler de erişkinlere oldukça benzediğinden arazide yaş tayini zordur. Benzer türlerden özellikle daha iri olan Boz Yelkovan’dan küçük gövdesi, daha kısa ve ince gagası, hızlı kanat vuruşları ve daha belirgin koyu üst-beyaz alt taraf kontrastıyla ayrılır.

Gerçek anlamda pelajik bir türdür ve yaşamının büyük bölümünü açık denizde geçirir. Kıyıdan kilometrelerce uzakta bulunabilmekle birlikte boğazlar, adalar çevresi, kıta sahanlığı üzerindeki üretken sular ve balık sürülerinin yoğunlaştığı deniz alanlarında büyük topluluklar oluşturabilir. Akıntıların birleştiği, besince zengin suların yüzeye çıktığı ve küçük pelajik balıkların toplandığı bölgeler özellikle önemlidir. Türkiye’de İstanbul ve Çanakkale boğazları yalnızca geçiş koridoru değil, aynı zamanda yoğun beslenme hareketlerinin izlenebildiği alanlardır. Üreme döneminde karadaki yaşamı son derece gizlidir. Genellikle küçük adalar ve insan erişiminin sınırlı olduğu kayalık kıyılardaki mağaralar, kaya yarıkları ve doğal oyuklarda yuvalanır. Kolonilere çoğunlukla karanlıkta gelir; böylece martılar ve diğer gündüz etkin yırtıcılardan korunur. Tek yumurta bırakır ve yavrunun bakımına her iki ebeveyn de katılır. Kolonilerde yapay ışıklar, insan faaliyetleri ve özellikle sıçan gibi sonradan adalara taşınmış memeli yırtıcılar ciddi baskı oluşturabilir.

Yelkovanın beslenmesinde küçük pelajik balıklar başta gelir; kalamarlar, küçük kabuklular ve diğer deniz canlıları da diyete katılır. Avını hem deniz yüzeyinden alabilir hem de suya dalarak yakalayabilir. Balık sürüsü tespit edildiğinde kuşlar yoğun topluluklar halinde aynı bölgede toplanabilir. Suya yüzeyden dalabildiği gibi uçuş sırasında hızla suya girerek de avlanır ve kanatlarıyla su altında ilerleyebilir. Uygun koşullarda yaklaşık 30 metre derinliğe kadar dalabildiği bilinmektedir. Avlanma sırasında deniz yüzeyindeki balık hareketlerini yakından takip eder; yunuslar ve büyük yırtıcı balıkların küçük balıkları yüzeye sıkıştırdığı bölgelerden de yararlanabilir. Balıkçı teknelerini izleyerek av artıklarından faydalanması mümkündür, ancak bu davranış aynı zamanda olta ve ağlara takılma riskini artırır. Üreme döneminde ebeveynler koloniden açık denizdeki beslenme alanlarına uzun mesafeli uçuşlar gerçekleştirebilir. Yakaladıkları besinleri midelerinde taşıyarak gece koloniye döner ve yavruyu beslerler. Deniz üzerindeki hareketliliği, hızlı uçuşu ve sürüler halinde beslenmesi Yelkovanı Türkiye kıyılarında en dikkat çekici açık deniz kuşlarından biri yapar.