Atmaca

Atmaca, Avrupa’nın büyük bölümünden Anadolu, Kafkasya ve Rusya üzerinden Orta Asya ve Doğu Asya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Kuzey ve doğudaki popülasyonların önemli bölümü göçmenken ılıman bölgelerde yaşayanlar yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yapar. Sonbaharda kuzeyden gelen bireyler güneye yönelerek Akdeniz havzası, Orta Doğu ve Güney Asya’ya ulaşır. Türkiye’de yıl boyunca görülen ve yaygın olarak üreyen bir yırtıcıdır; ilkbahar ve sonbahar göçlerinde kuzeyden gelen kuşlarla sayıları artar. Karadeniz ve Marmara’nın ormanlık bölgelerinde yaygın olmakla birlikte Ege, Akdeniz, İç ve Doğu Anadolu’da uygun ağaçlık habitatlarda da görülür. Göç döneminde İstanbul Boğazı ve doğu Akdeniz hattından geçiş yapabilir. Üreme dışında çoğunlukla yalnız yaşar. Park ve bahçelere de girebilir; küçük kuşların yoğunlaştığı alanları düzenli avlanma sahası olarak kullanabilir.

Kısa ve geniş kanatlı, uzun kuyruklu, son derece çevik bir orman yırtıcısıdır. Dişi erkekten belirgin biçimde daha iri ve güçlüdür. Erişkin erkeğin üst tarafı koyu gri, alt tarafı beyaz zemin üzerinde ince kızıl-turuncu enine çizgilidir; yanaklarında da sıcak kızıl tonlar bulunabilir. Dişinin üst tarafı daha kahverengimsi gri, alt tarafındaki enine çizgiler gri-kahverengidir. Göz erişkinlerde sarıdan turuncuya değişebilir. Genç bireylerin üst tarafı kahverengi, alt tarafı daha kaba kahverengi lekeli ve çizgilidir. Kuyruk uzun ve koyu enine bantlı, bacaklar ince ve sarıdır. Uçuşta birkaç hızlı kanat vuruşunu kısa bir süzülmenin izlemesi karakteristiktir. Çakır ile karıştırılabilir; Atmaca daha küçük başlı, ince gövdeli, narin bacaklı ve hafif yapılı görünür. Dişiler irilikleri nedeniyle özellikle genç Çakırlarla karışabilir. Av peşindeyken ağaçların, çitlerin ve binaların arasından büyük hızla geçerek keskin manevralar yapması karakteristiktir.

Atmaca ağaçlık alanlarla ilişkili olmakla birlikte farklı habitatlara uyum sağlayabilir. İğne yapraklı, yaprak döken ve karışık ormanlar, koruluklar, orman kenarları, tarım alanları arasındaki ağaç şeritleri, meyve bahçeleri, parklar ve ağaçlıklı yerleşimler kullanılır. Avlanmak için yoğun ağaç örtüsü ile açıklıkların birbirine yakın bulunduğu mozaik habitatlar özellikle elverişlidir. Yuvasını çoğunlukla sık ağaçlık bir bölümde, gövdeye yakın güçlü bir dal üzerine kurar. Her yıl yeni yuva yapması yaygındır; ince dallardan oluşturulan platformun iç kısmına daha küçük dallar ve kabuk parçaları eklenir. Çoğunlukla 4–5 yumurta bırakılır. Kuluçkanın büyük bölümünü dişi gerçekleştirirken erkek ona av getirir. Yavrular çıktıktan sonra erkek avlanmayı sürdürür, dişi getirilen avı parçalayarak yavrulara verir. Yavrular büyüdükçe dişi de avlanmaya katılır. Üreme döneminde yuva çevresinde oldukça gizli davranabilir. Kışın ise ormanlardan daha açık alanlara ve yerleşim çevrelerine yönelerek küçük kuş sürülerinin yoğunlaştığı bölgeleri kullanması yaygındır.

Atmaca küçük ve orta büyüklükteki kuşları avlama konusunda uzmanlaşmıştır. Serçeler, ispinozlar, baştankaralar, ardıçlar ve diğer küçük ötücüler beslenmesinin temelini oluşturur. Erkek çoğunlukla daha küçük avlara yönelirken daha iri olan dişi güvercin büyüklüğündeki kuşları da yakalayabilir. Küçük memeliler ve diğer küçük omurgalılar daha seyrek tüketilir. Avlanırken gizlilik, sürpriz ve ani hızdan yararlanır. Ağaç, çalı, çit veya yapıların arkasını kullanarak alçaktan yaklaşır ve kuşlara beklenmedik biçimde saldırır. Açık alandaki uzun kovalamalardan çok kısa ve hızlı takiplerde etkilidir. Uzun kuyruğu ve kısa kanatları sık bitki örtüsü arasında keskin dönüşler yapmasını sağlar. Avını güçlü ayakları ve sivri pençeleriyle yakalar, güvenli bir noktaya taşıyarak tüylerini yolup parçalar. Kuşların düzenli toplandığı bahçe yemliklerini ve sulukları öğrenebilir ve başarılı av yaptığı alanları tekrar ziyaret edebilir.